Politiek met de kleine p is passé

De laatste jaren werd de politiek zo infantiel, dat er een gat op de markt ontstond voor het impopulaire maar eerlijke verhaal. Goed gezien van Samsom.

Van een maand de campagne volgen word je geen vrolijk mens. Afgelopen weekend bekeek ik voor de afwisseling op YouTube een debat voor de Tweede Kamerverkiezingen van 1998. Ik was destijds twaalf; ik kan me alleen nog herinneren dat er stille tochten waren tegen zinloos geweld en dat mensen heel boos waren over de Betuwelijn. Schitterende tijden moeten dat geweest zijn.

Het debat op YouTube van veertien jaar geleden viel niet tegen. Vooral opvallend was het aantal impopulaire voorstellen dat lijsttrekkers deden. Rosenmöller pleitte voor een verbod op korte vliegreizen, en de anderen lachten hem niet in zijn gezicht uit. De Hoop Scheffer zei er trots op te zijn dat Nederland na de VS en Duitsland de grootste financiële bijdrage leverde aan de Verenigde Naties. „Dat is een eer voor ons welvarende vaderland.” Stelt u zich eens voor dat Rutte het een eer zou noemen dat we de Grieken overeind mogen houden. Nee, tegenwoordig zijn onze politici ‘boos’ omdat de Grieken hebben ‘gejokt’. Wat is er veranderd?

Na de Fortuynrevolte was de communis opinio dat er iets heel erg anders moest. Het vertrouwen van de burger moest worden teruggewonnen, de politiek moest dichtbij de mensen komen. Het verhaal van een politicus diende leuk te zijn, makkelijk te begrijpen, en gericht op het eigenbelang van de kiezer. Om met het ‘leuke’ te beginnen: tv-debatten moesten voortaan zoveel mogelijk lijken op programma’s als Sterren springen van de duikplank. Politici zingen raps, vallen van skateboards, of doen de polonaise. Blijkbaar moet de kijker dan denken: ‘Hé, ik heb ook een skateboard’, of: ‘Hé, ik heb laatst ook de polonaise gedaan. Ik snap deze man helemaal, ik ga op hem stemmen.’

Maar dat is nog niet het ergste. Het debat moet ook makkelijk te begrijpen zijn. Daar is natuurlijk niets mis mee, maar opmerkelijk genoeg betekent dit dat niemand zich meer waagt aan termen als ‘het algemeen belang’, ‘verheffing’ of ‘rechtvaardigheid’: veel te abstract. In plaats daarvan bestoken politici elkaar met de werkloosheidscijfers over veertig jaar. De ideologieën achter de voorgestelde maatregelen lijken er minder toe te doen.

Ik moet denken aan een citaat van Ayn Rand, een libertaire Amerikaanse schrijfster die inspiratiebron is van vicepresidentskandidaat Paul Ryan en bekend is om haar extreme standpunten. Af en toe had ze echter ook zinnige dingen te zeggen. Ze schreef, in een woedend essay over het gebrek aan ideologie in de Amerikaanse politiek in de jaren zestig: ‘Waarheid wordt vervangen door statistieken, principes door stemmen tellen, rechten door cijfers, en moraliteitdoor publieke polls; pragmatische, waan-van-de-dag-doelmatigheid is het criterium voor het landsbelang; en de waarheid van een idee wordt bepaald door het aantal aanhangers ervan. Een land zonder politieke filosofie is als een schip dat stuurloos ronddrijft midden op de oceaan.’

Een goed voorbeeld van deze stuurloosheid is het CDA. Maxime Verhagen noemde een jaar geleden in een speech voor het CDA maar liefst zes keer het woord ‘beginselen’, zonder uit te leggen om welke beginselen het ging. Sybrand van Haersma Buma doet nu hetzelfde door te pleiten voor een debat over ‘moraal’. Maar in plaats van het begin van een discussie is dat het eindpunt. Blijkbaar moeten de kijkers zelf maar bedenken wat hij bedoelt met moraal. Dit soort uitroepen doet me denken aan debatavonden die worden afgesloten met de constatering: ‘Hier moet nodig eens een debat over gevoerd worden!’, waarna iedereen lachend naar de bar vertrekt om over andere dingen te praten.

In plaats van een wervend verhaal te vertellen, concentreren politici zich op het eigenbelang van de kiezer. Ineens kennen ze allemaal wel een hardwerkende bakker of een zielige bijstandsmoeder die nodig uit de brand geholpen moet worden. De VVD, die vroeger nog sprak over ontplooiing van het individu door middel van onderwijs en sociale voorzieningen, beperkt zich nu tot kekke slogans over handen die uit mouwen moeten en politieagenten die op straat horen. Je vraagt je af door welk misverstand deze toch achter het bureau zijn terechtgekomen. Mark Rutte neemt nu zelfs Wilders’ terminologie over ‘Brusselse bureaucraten’ over. Van een minister-president zou je een meer volwassen verhaal verwachten.

Misschien werd de kiezer in de jaren 90 niet altijd even goed gehoord. En waarschijnlijk ging het debat ook toen onvoldoende over ‘het grote verhaal’. Maar op dit moment worden kiezers als kinderen behandeld, en dat is nog erger. De discussies die in 1998 werden gevoerd over milieu en ontwikkelingssamenwerking, als zaken die vanzelfsprekend belangrijk waren, zijn nu ondenkbaar.

In het debat uit 1998 sprak Els Borst over ‘politiek met de kleine p’. Hiermee doelde ze op politiek die zich op bijzaken concentreert. Ze zei: ‘Overal waar politici de kleine p laten zien, ondergraven ze het vertrouwen in de politiek.’ Het resultaat van tien jaar luisteren naar de kiezer is helaas precies dat: alleen nog maar politiek met een kleine p. Politici die de polonaise doen en ‘u liegt!’ naar elkaar gillen. Journalisten die ‘hoe voelt u zich nu’ vragen na de zoveelste peiling. En geen enkele serieuze gedachtewisseling over bijvoorbeeld de klimaatcrisis, de toekomst van het onderwijs, of de rol van het Nederlandse leger in de wereld.

Kiezers willen niet dat een politicus op een skateboard staat of hen 1000 euro zakgeld belooft. De opmars van Diederik Samsom laat zien dat ze verlangen naar politici die impopulaire verhalen vertellen. De dag nadat hij had verkondigd dat we het aan Griekenland uitgeleende geld misschien niet terugkrijgen, schoot hij omhoog in de peilingen. Je zag aan de gretigheid waarmee hij het slechte nieuws bracht dat hij een gat in de markt had ontdekt. Een politicus die wil winnen moet niet op de hurken gaan zitten, maar de kiezer serieus nemen – of in elk geval die indruk wekken. Samsoms verhaal over Griekenland is niet leuk, niet makkelijk, en ook niet in het eigenbelang van de kiezer. Succes gegarandeerd.