Onzichtbaar, maar cruciaal

Het CDA en de D66 spelen een kleine rol in de campagne voor de verkiezingen van morgen. Maar bij de formatie hebben de twee partijen straks de sleutel in handen.

HILVERSUM - (VLNR) Lijsttrekkers Emile Roemer (SP), Diederik Samsom (PvdA), Sybrand Haersma van Buma (CDA), Geert Wilders (PVV) en Mark Rutte (VVD) doen een wedstrijd ballon opblazen bij de opname van het Jeugdjournaal. ANP ROBIN UTRECHT
HILVERSUM - (VLNR) Lijsttrekkers Emile Roemer (SP), Diederik Samsom (PvdA), Sybrand Haersma van Buma (CDA), Geert Wilders (PVV) en Mark Rutte (VVD) doen een wedstrijd ballon opblazen bij de opname van het Jeugdjournaal. ANP ROBIN UTRECHT

Politiek redacteur

Den Haag. Nog twee dagen schijnstrijd: Rutte tegen Samsom. Daarna hebben niet zij, maar de nagenoeg onzichtbare medespelers, Pechtold en Buma, de sleutel van de coalitieonderhandelingen in handen. Het is het verhaal van deze campagne. Aan de ene kant de zeer zichtbare, alle aandacht opslokkende strijd over de vraag wie de grootste wordt. Alsof het gezicht van de coalitie, de premier, bepaalt door welke partijen het land straks geleid wordt.

Maar in het verkruimelende politieke landschap is dit meer dan ooit niet het geval: de leiders van D66 en CDA beslissen met wie VVD-leider Rutte of PvdA-leider Samsom straks regeert. Getalsmatig is er nagenoeg geen coalitie mogelijk waaraan D66 of CDA niet deelneemt.

Zeker als zij een blok zouden vormen – en sommige D66’ers en CDA’ers voelen daar na 12 september wel voor, omdat de partijen inhoudelijk inzake economie en de EU dichtbij elkaar staan – moeten Rutte en Samsom naar het pijpen van deze twee dansen om de hoofdprijs binnen te halen.

De middenpartijen onderstreepten afgelopen weekend waar hun grenzen liggen. Het CDA zal geen links blok aan een meerderheid helpen, zei Buma. Zijn partij koerst af op een historische nederlaag – van midden- naar minipartij – maar brengt zo de kansen op regeringsdeelname van de SP terug naar vrijwel nul. Ook omdat D66 in feite dezelfde positie inneemt. Omdat beide partijen ook de PVV uitsluiten, dwingen zij Samsom en Rutte tot een middencoalitie.

Dan zijn er nog drie smaken mogelijk. Met de dynamiek die de campagne de laatste dagen heeft is het niet onmogelijk dat VVD en PvdA samen een minieme meerderheid in de Kamer krijgen. In theorie kunnen zij dan een tweepartijenkabinet vormen. Het voornaamste nadeel is dat de twee in die variant al hun electorale concurrenten, op links en rechts, de kans geven te groeien in jaren van zware bezuinigingen en zwakke groei. Ook heeft zo’n coalitie geen meerderheid in de Eerste Kamer. Een bijna onoverkomelijke complicatie.

Dit laatste geldt ook voor een paarse coalitie – waarmee ook die variant op voorhand bijna onmogelijk is. Bovendien zijn ze vooral in de VVD niet vergeten dat Paars in 2002 tot de volksopstand van Fortuyn leidde. Niet voor niets herhaalde Rutte dit weekend dat hij de kans op Paars uiterst klein acht. ‘Paars Plus’ heeft met steun van GroenLinks wel een Eerste Kamermeerderheid achter zich, maar Rutte voelt daar ook niets voor. Zodat de derde variant – een middencoalitie van VVD, CDA, D66 en PvdA – de meest waarschijnlijke uitkomst blijft.

En de vraag voor de komende dagen wordt: wie gaat dat kabinet leiden? Het verschil in toon en aanpak van de twee campagnes onthult veel over de eigen kansberekeningen. Rutte zei zaterdag zonder omwegen in De Telegraaf dat het programma van de PvdA een gevaar voor het land is. Het was minder hard dan sommigen deden geloven. Hij viel niet Samsom als persoon aan, en niet de PvdA als partij – alleen het programma.

Maar op twee voorname beleidsthema’s van zijn wankele kabinet, de pensioendiscussie en Europa, schoot diezelfde PvdA, nota bene vanuit de oppositie, Rutte de afgelopen twee jaar te hulp. Die partij nu vereenzelvigen met de ondergang van Nederland is kortom een overdrijving die vooral angst bij de premier verraadt.

De PvdA kiest de laatste dagen voor een feel good-campagne. Met veel openlijke, bijna obligate, verwijzingen naar Obama in 2008 – verandering, change. De onderliggende trends in de peilingen wijzen op licht voordeel voor Samsom. De PVV blijkt in de peilingen een taaiere opponent voor de VVD dan de SP voor de PvdA.

Ook onderzoek naar de persoonlijkheid van Rutte en Samsom wijst erop dat de PvdA-leider de beste kansen heeft. De betrouwbaarheid van Rutte, die wordt gezien als een ‘echte leider’, kreeg de laatste weken een knauw. Samsom wordt gezien als eerlijker, meer bekwaam, een leider – ook al had hij nooit een bestuurlijke functie en beperkt zijn ervaring als politiek leider zich tot een paar maanden fractievoorzitterschap.

In dit opzicht zegt de uitslag van morgen ook veel over het zelfbeeld van Nederland. Willen we een eerlijke leider en bestuurlijk onbeschreven blad, of misschien toch liever een ervaren leider die zonodig de werkelijkheid verfraait om er zelf, en als land, beter van te worden?