Maarten van Rossem: ‘Grossman lezen betekent 900 pagina’s lang gruwelen’

Wekelijks verklaart een sporter, politicus, tv-persoonlijkheid, bestuursvoorzitter of cabaretier in de vrijdagse Boekenbijlage van NRC Handelsblad de liefde aan een boek. Deze week, in de rubriek Boekdelen, historicus Maarten van Rossem over Leven & Lot van Vasili Grossman.

Leven & lot is een roman over de gruwelijke gebeurtenissen aan het Oostfront ten tijde van de Tweede Wereldoorlog. In het Oosten had een Weltanschauungskrieg plaats. Een moordzuchtige oorlog. Dertig miljoen mensen verloren het leven. In Polen werd dertig procent van de bevolking uitgemoord door de Duitsers. Vijf miljoen Russische krijgsgevangenen verhongerden er in kampen.

,,De Joods-Russische schrijver Vasili Grossman was als oorlogscorrespondent bij veel momenten aanwezig. Hij legde als een van de eersten de vernietiging van de Joden in het Oosten vast. In Leven & Lot komt die vervolging aan bod, samen met een aangrijpende beschrijving van de Slag bij Stalingrad. Aan de Wolga voert de strijd tussen twee moordzuchtige totalitaire staten, de Sovjet-Unie en Hitler-Duitsland, tot een gruwelijke climax.

,,Enkele passages uit Leven & Lot zullen de lezer jarenlang bijblijven. Erg indrukwekkend vond ik de brief van een Joodse moeder aan haar zoon Viktor Strum. Hij is een atoomgeleerde en een van de hoofdpersonen in deze roman. In de brief legt zij aan haar ‘Vitjenka’ uit wat er gebeurt nadat de Duitsers haar Oekraïense stad zijn binnengevallen. Ze rijden door straten, schreeuwen ‘Juden Kaputt’. Bij haar buurtgenoten laaien onverwachts antisemitische gevoelens op. Samen met alle Joodse inwoners van de stad moet ze zich te voet naar het getto begeven. Vanuit dat getto schrijft ze aan haar zoon, in de wetenschap dat ze nooit een antwoord zal ontvangen. Ze zal er niet lang meer zijn, schrijft ze. Ze beschrijft hoe twaalf Joodse jongens uit het getto het veld in worden gestuurd om ‘aardappels te telen’. Een boer meldt later dat de jongens massagraven aan het delven zijn.

,,Grossman schreef het boek al in de jaren vijftig, maar het werd nog vóór publicatie door de KGB in beslag genomen. Grossman ging op bezoek bij KGB-leider Michail Soeslov. In gesprek met hem kreeg de auteur te horen dat publicatie door de staat te gevaarlijk geacht werd. Tot het einde van de jaren tachtig bleef het in de Sovjet-Unie ongepubliceerd. In de jaren zeventig, toen Grossman al gestorven was, was het al wel naar het Westen gesmokkeld. Door glasnost konden ook de Russen het lezen.

,,Ik heb me jaren de takken geërgerd aan de manier waarop de herdenking van D-Day, op 4 juni in Normandië, door het NOS Journaal in beeld is gebracht. Altijd die shots van die rijen stoelen, de aandacht voor het bezoek van een Amerikaanse hoogwaardigheidsbekleder en de boodschap dat op die stranden de ommekeer in de Tweede Wereldoorlog heeft plaatsgehad. Dat is de grootst mogelijke onzin. Historische lulkoek. De beslissende wending had aan het Oostfront plaats. De oorlog is door de Russen gewonnen. Maar omdat de Sovjet-Unie na de oorlog vijand van het Westen is geworden, kwam dat verhaal plots in een andere context te staan. Het werd verdraaid lastig om een moordzuchtige staat zoiets belangrijks toe te schuiven.

,,Laat Leven & Lot goed op je inwerken. Dan komt vanzelf het besef dat we blij mogen zijn dat er zich na 1945 een dergelijk gruwelijk conflict als de Tweede Wereldoorlog niet meer heeft voorgedaan. Leven & Lot lezen betekent wel 900 pagina’s lang gruwelen. Maar het is de moeite waard. Grossman heeft een fantastische roman geschreven. Hij beschrijft de strijd aan het Oostfront op een manier waarop de historicus dat jammer genoeg nooit zal kunnen doen. Het is een van de vele redenen waarom iedereen dit grootse boek zou moeten lezen.’’