Gesloten liveblog

Lees ons liveblog met duiding bij het laatste verkiezingsdebat terug

De lijsttrekkers van alle partijen die in de Kamer vertegenwoordigd zijn kruisen vanavond bij de NOS op Nederland 1, aan de vooravond van de verkiezingsdag, nog één keer de degens. nrc.nl volgt het slotdebat op de voet met live duiding van onze Haagse redacteuren en reacties op Twitter.

Conclusie: geen overduidelijke winnaar

Onze Haagse redacteuren zijn het erover eens dat het slotdebat geen overduidelijke winnaar opleverde. Rutte en Samsom maakten ook geen grote fouten en daardoor zijn er voorafgaand aan de verkiezingsdag van morgen geen grote nieuwe issues die op de verkiezingsdag nog een belangrijke rol kunnen spelen.

Wij gaan dit liveblog sluiten en volgen morgen natuurlijk al het nieuws rondom de verkiezingen op de voet. In een liveblog, met andere artikelen en fotoseries. Graag tot dan!

Foto nrc.nlFoto nrc.nl

slotdebat

'Meest opmerkelijke moment rond Samsom'

Onze politieke redacteur Thijs Niemantsverdriet was vanavond in de Kamer bij het slotdebat aanwezig en vertelt wat hij het meest opmerkelijke moment vond:

"Toen de mevrouw van ProRail vroeg welke beloften en garanties de lijsttrekkers konden geven, kwamen ze met hun eigen halfzachte punten, terwijl Samsom benadrukte dat we in een coalitieland leven en je geen garanties kunt geven. De andere lijsttrekkers gaven hem de kans dat punt te scoren.

Roemer had een uitgelezen kans vanavond om Samsom nog een keer flink aan te pakken, maar het lukte hem niet de PvdA-leider ook maar enigszins in de hoek te krijgen. Dit was zijn laatste kans en die heeft hij niet gegrepen."

De lijsttrekkers na afloop. Foto screenshot NOSDe lijsttrekkers na afloop. Foto screenshot NOS

slotdebat

'Samsom en Rutte maakten geen fouten'

Onze politiek redacteur Erik van der Walle trekt een aantal conclusies over het slotdebat van vanavond:

"Eindconclusie: Roemer herstelde zich goed, na een slecht moment over de AOW en mislukte flirt met de PvdA. Samsom wist zich weer boven de partijen te nestelen en maakte geen fouten. Rutte maakte een betere indruk dan zijn laatste televisieoptredens: leek zijn oude enthousiasme weer enigszins gevonden te hebben. Pechtold maakt een wat fletse indruk; Buma viel iets meer op, hoopte met zijn oproep aan het eind voor een sterk midden nog extra steun te verwerven. Conclusie is ook dat dit qua organisatie het slechtste debat was; veel te weinig echt debat."

slotdebat

Terugkijken: lijsttrekkers over zorg en werk

Het is inmiddels mogelijk om meer fragmenten uit het debat terug te kijken, zoals het debat over de zorg en de jongeren en het debat over de arbeidsmarkt:

slotdebat

'Wilders is plek in centrum macht kwijt'

Wilders kreeg er flink van langs van Rutte en Buma en doet duidelijk even niet meer mee na morgen, concludeert onze politiek redacteur Huib Modderkolk:

"U staat aan de kant, zegt Rutte tegen Wilders tijdens het slotdebat. En ook Sybrand Buma (CDA) deelt Wilders een verbale tik uit. Voor het eerst wordt duidelijk zichtbaar dat Wilders zijn plek in het centrum van de macht kwijt is. Zijn kiezers zullen het hem nauwelijks aanrekenen, maar in de Haagse werkelijkheid geldt: wie breekt, betaalt. Dat voelt Wilders nu ook. Zelfs zijn uithaal naar de PvdA – Partij van de Arabieren – die eerder heftige reacties zou uitlokken, met name bij de PvdA, klinkt als een losse flodder. Het gebaar waarmee Rutte het wegwuift is veelzeggend: Wilders doet even niet meer mee."

Bekijk hier een confrontatie tussen Rutte en Wilders van eerder vanavond:

slotdebat

'Samsom tracht weer boven partijen te staan'

"Iedereen mag nu nog een rondje vrijblijvend stokpaardjes berijden", zegt onze politiek redacteur Erik van der Walle over het laatste deel van het debat dat nu bezig is:

"Samsom tracht weer boven de partijen te komen: een stem op Samsom is een stem op Samsom."

Onze Haagse redacteur Tom-Jan Meeus heeft aandacht voor de positie van het CDA na de verkiezingen:

Twitter avatar tomjanmeeus Tom-Jan Meeus Buma wil een krachtig midden. Krijgt-ie niet, maar wel twee grote partijen die naar hem lonken #slotdebat

slotdebat

Terugkijken: debat Buma en Pechtold over zorg

Kijk hieronder het debat tussen CDA-leider Van Haersma Buma en D66-leider Pechtold over de gezondheidszorg terug. En lees hier het commentaar van onze Haagse redacteuren over het debat terug.

slotdebat

'Spontaniteit in antwoorden lijsttrekkers is weg'

Debatexpert Lars Duursma vindt ook dat de NOS dit laatste deel van het slotdebat niet erg goed heeft aangepakt:

Twitter avatar LarsDuursma Lars Duursma Beetje jammer dat lijsttrekkers alle kiezersvragen al eerder hebben doorgekregen van NOS. Dat zie je. Elke spontaniteit is weg... #nosdebat

Onze politiek redacteur Thijs Niemantsverdriet constateert dat Samsom het slim speelde:

Twitter avatar thijsniemant T Niemantsverdriet Deze vraag was een inkoppertje voor @diederiksamsom: geen onrealistische garanties, ik ben de enige eerlijke politicus. #nosdebat

slotdebat

'Op deze manier krijg je geen spannend debat'

Deze vraag van mevrouw Van Lieshout maakt het 'slotdebat van het slotdebat' tussen de zes lijsttrekkers niet erg spannend, vindt onze politiek redacteur Erik van der Walle:

"Lijsttrekkers moeten nu allemaal een item noemen waaraan ze zich echt gaan houden. Dan krijg je natuurlijk een herhaling van standpunten. Pechtold noemt investeringen in onderwijs, Roemer de vermarkting van de zorg en Buma onder meer dat hij het hele verhaal vertelt. Zo krijgen we natuurlijk geen spannend debat."

Journalist Carel Brendel vat het als volgt samen op Twitter:

Twitter avatar CarelBrendel Carel Brendel Dus komen alle lijsttrekkers met nietszeggende antwoorden op een nietszeggende vraag. #nosdebat

slotdebat

Rutte: dit is niet de tijd om te experimenteren

Premier Rutte had zojuist een debat met D66-leider Pechtold over leiderschap. Hieronder het commentaar van onze politiek redacteur Erik van der Walle:

"Rutte benadrukt dat dit niet het moment is voor experimenten, met andere woorden: geen tijd voor een nieuwe premier. Volgens Pechtold is stabiliteit iets anders dan op je handen gaan zitten, bijvoorbeeld op het gebied van woningmarkt. Pechtold valt Rutte aan op betrouwbaarheid: waarom iets beloven ('handen af van hypotheekrenteaftrek') wat je niet kan volhouden?

Logisch dat Pechtold over woningmarkt begon: enquête EenVandaag wees er eerder op dat substantieel deel van VVD-kiezers overweegt naar D66 over te stappen, omdat ze VVD-beleid niet reëel vinden."

Mark Rutte en Jolande Sap. Foto screenshot NOSMark Rutte en Jolande Sap. Foto screenshot NOS

slotdebat

Pechtold lijkt beetje uit z'n doen

D66-leider Pechtold lijkt niet helemaal in vorm vanavond, constateert onze internetredacteur Mirjam Remie:

Twitter avatar mirjamremie Mirjam Remie Pechtold verspreekt zich tegen Rutte. "Als wij willen verlasten lichten"

Onze politiek redacteur Tom-Jan Meeus is ook niet erg onder de indruk:

Twitter avatar tomjanmeeus Tom-Jan Meeus Pechtold praat zo ingestudeerd langzaam dat je alleen maar denkt: wie was de cursusleider? #slotdebat

Alexander Pechtold

'Roemer doet mislukte flirtpoging in richting Samsom'

Onze politiek redacteur Erik van der Walle over het debat tussen Roemer en Samsom van zojuist:

"Roemer doet nog een flirtpoging richting PvdA, maar coalitie van SP en PvdA ligt nu eenmaal niet voor de hand. Maar Roemer laat zien dat Samsom na de verkiezingen met 'rechtse heren' in zee kan gaan. Samsom praat liever over inhoud, niet over de formatie: samen hebben we immers geen meerderheid."

Twitter avatar thijsniemant T Niemantsverdriet Het lukt Roemer niet om Samsom het lastig te maken op onderwerpen waar dat een half jaar geleden nog gelukt was: AOW, pensioenen. #nosdebat

Twitter avatar tomjanmeeus Tom-Jan Meeus Samsom slaat gepiloteerd aanvalletje Roemer moeiteloos af #slotdebat

slotdebat

Roemer maakt nog geen al te beste indruk

SP-leider Roemer maakt nog geen al te sterke indruk, vindt onze politiek redacteur Tom-Jan Meeus:

Twitter avatar tomjanmeeus Tom-Jan Meeus Kan Roemer Samsom eindelijk aanvallen. Brengt-ie een beleidspraatje. #slotdebat

Onze Haagse redacteur Erik van der Walle voegt nog toe:

"Roemer houdt vast aan gratis rollator. Anders kom je op een hellend vlak zegt hij, door mensen voor ouderdom of ziekte te straffen. Voor dat standpunt zal hij, behalve van de PVV, weinig steun in de Kamer vinden."

slotdebat

'Wilders kan zich moeilijk onderscheiden'

Het lukte Wilders in het debat over de zorg niet om zich voldoende te onderscheiden, vindt onze politiek redacteur en PVV-watcher Huib Modderkolk:

"Ouderenzorg is voor Wilders een belangrijk thema, maar in het debat met Arie Slob (ChristenUnie), Emile Roemer (SP) en Marianne Thieme (Partij voor de Dieren) kan hij zich moeilijk onderscheiden. Wilders grijpt daarom direct terug op zijn gekozen opponent: Mark Rutte. En hij ageert tegen “Kunduz”, hoewel slechts één representant van die coalitie, ChristenUnie, aanwezig is. Hij herhaalt zijn oneliner dat gevangen het beter hebben dan ouderen, maar ontlokt daar geen reacties mee."

Wilders zojuist tijdens het slotdebat. Foto screenshot NOSWilders zojuist tijdens het slotdebat. Foto screenshot NOS

slotdebat

Harde aanvaring tussen Wilders en Slob

Een hevige confrontatie tussen Wilders en ChristenUnie-leider Arie Slob over de zorg. Onze politiek redacteur Erik van der Walle zegt hierover:

"Wilders is zo'n beetje de enige in de Kamer die amper wil snijden in stijgende zorgkosten. Hij koppelt het thema origineel aan de massa-immigratie. Nu krijgt Arie Slob van Wilders het verwijt ouderen uit verzorgingstehuizen te zetten. Mooie reactie van CU-leider. Uw oneliners zijn soms leuk, soms niet, maar ze hebben nog nooit een maatschappelijk probleem opgelost."

Twitter avatar PinedoNRC Danielle Pinedo Slob tegen Wilders: ,,Soms zijn uw oneliners leuk, maar u heeft er nog nooit een maatschappelijk probleem mee opgelost.'' #debat

slotdebat

'Benieuwd hoeveel mensen dit debat uitzitten'

"Nog een beetje lauw", zegt onze politiek redacteur Erik van der Walle na het debat tussen Buma en Pechtold. Ook onze Haagse redacteur Tom-Jan Meeus is niet erg enthousiast over het slotdebat tot nu toe:

Twitter avatar tomjanmeeus Tom-Jan Meeus Benieuwd hoeveel mensen dit uitzitten. #herhalingen #slotdebat

slotdebat

'Lijkt wel alsof Pechtold tranquilizers heeft geslikt'

Debatexpert Lars Duursma is iets opgevallen aan Alexander Pechtold:

Twitter avatar LarsDuursma Lars Duursma Het lijkt wel alsof Pechtold tranquilizers heeft geslikt. Wat praat hij ineens gekunsteld langzaam?! #nosdebat

SGP-voorlichter Menno de Bruyne, in de Kamer bij het debat aanwezig, verbaast zich over de beveiliging rondom het debat:

Twitter avatar mennodebruyne Menno de Bruyne Afgezien van in de nacht na de moord op Pim Fortuyn, was de Tweede Kamer nooit eerder zo'n vesting.

slotdebat

Ouderenzorg centraal in debat Buma en Pechtold

Ouderenzorg stond zojuist centraal in het debat tussen CDA-leider Buma en D66-lijsttrekker Pechtold. Onze politiek redacteur Erik van der Walle:

"Buma verdedigt nu positie van ouderen in zorgdebat: het zou ook heel riskant zijn om met de vragensteller mee te gaan in zijn oordeel dat ouderen best meer belasting kunnen betalen voor zorg. Ook Pechtold gaat daar niet in mee, maar pleit voor een nieuw systeem: ouderen die het kunnen moeten meer betalen."

slotdebat

'Wilders heeft opmerkelijk voorzichtige toon'

Wilders richt zijn pijlen inderdaad op Samsom, maar is opmerkelijk voorzichtig, vindt onze politiek redacteur Huib Modderkolk:

"Hoe richt Wilders zijn pijlen ook op Samsom in een debat met Rutte? Hij kwam met een meesterlijke ingeving: "De heer Rutte heeft deze campagne vaker gelogen dan dat Samsom in het verleden gearresteerd is. En dat is heel veel." Waarschuwen voor PvdA en VVD is de opdracht voor Wilders. Hij doet dat overigens op een opmerkelijke voorzichtige toon."

Geert Wilders

Er mag af en toe ook gelachen worden

Onze correspondent in de VS Guus Valk heeft zo z'n eigen gedachten over de tweestrijd van vanavond:

Twitter avatar apjvalk Guus Valk Jammer dat Brinkman weer tegenover Samsom staat. De media maken altijd zo'n tweestrijd van de verkiezingen

Fransisco van Jole en Alexander Pechtold is iets opgevallen aan de jurk van Jolande Sap:

Twitter avatar 2525 Francisco van Jole Paars jurkje @jolandesap Mooie hint

Twitter avatar APochteld Alexander Pochteld Mevrouw Sap maakt met haar paarse truitje een mooi statement voor haar voorkeurscoalitie #slotdebat

slotdebat

'Samsom en Buma weinig verrassend'

De andere lijsttrekkers zeggen niet heel veel verrassende dingen over Europa, vindt onze politiek redacteur Erik van der Walle:

"Samsom en Buma zorgen voor weinig verrassing. Buma noemt CDA-minister de Jager als lichtend voorbeeld, maar tegelijkertijd verwijt hij Rutte een te gering euro-enthousiasme. Maar Rute en De Jager vormden een tandem."

slotdebat

Mooie teksten van zowel Rutte als Wilders

Onze politiek redacteur Erik van der Walle over het debat tussen Rutte en Wilders:

"Rutte houdt een enthousiast verhaal over belang van Europa, ondanks de problemen. Tegenwerpingen van Wilders zijn overbekend. Mooie tekst van Rutte: hij hoopt in elk geval dat Wilders na Catshuis en Europa ook het debat niet verlaat."

Wilders deed vervolgens ook een duit in het zakje, twittert onze internetredacteur Mirjam Remie:

Twitter avatar mirjamremie Mirjam Remie Wilders tegen Rutte: u heeft de visie van een struisvogel, de ruggegraat van een mossel en de betrouwbaarheid van Pinokkio

slotdebat

'Geen premiersdebat vanavond'

Debatexpert Lars Duursma verwacht geen felle debatten tussen Rutte en Samsom vanavond:

Twitter avatar LarsDuursma Lars Duursma In 1-op-1 zien we straks Rutte vs Wilders, Pechtold vs Buma en Samsom vs Roemer. Daardoor is er weinig ruimte voor debat Samsom/Rutte

slotdebat

'Wilders gaat vanavond waarschuwen voor Paars'

Wilders zal vanavond de aanval moeten kiezen in de richting van PvdA-leider Samsom, zei onze politiek redacteur Huib Modderkolk voorafgaand aan het debat over de rol van de PVV-leider:

"De opdracht voor Wilders in het laatste debat is simpel: oppositie voeren tegen een mogelijk VVD/PvdA-kabinet. Of, een schrikbeeld voor zijn kiezers: een paars kabinet. Wilders moet in staat zijn het Samsom lastig te maken, hem te irriteren. Zo kan hij zich als alternatief voor de VVD presenteren. Probleem: de PVV kan een deel van zijn aanhang verliezen aan de VVD als de PvdA de grootste partij dreigt te worden."

Geert Wilders

'Zo'n slotdebat geeft extra spanning'

Het slotdebat van vanavond geeft extra spanning, zegt onze politiek redacteur Erik van der Walle, die ook reageert op de eerste uitspraken die Rutte en Wilders zojuist deden:

"Een slotdebat geeft natuurlijk extra spanning. Zoveel spanning dat het adagium meestal in voetbaltermen is: de nul houden. In de praktijk is een slotdebat zelden van heel groot belang is, maar tegelijkertijd kan een grote fout veel schade veroorzaken. Natuurlijk omdat veel mensen kijken - meestal meer dan bij andere debattten - maar ook omdat eventuele schade niet eenvoudig meer te herstellen is.

Waar moeten we op letten: ik begreep dat er onder meer een tweestrijd tussen Samsom en Roemer op het programma staat. 'Verkeer' tussen die twee partijen kan beslissend zijn; evenals tussen Rutte en Wilders die nu het spits afbijten. Rutte mag nu het belang van Europa uitleggen. Dat blijft een lastige positie voor hem, omdat zijn boodschap minder eenvoudig is dan die van Wilders."

slotdebat

'Veertig procent kiezers nog zwevende'

Maar liefst veertig procent van de kiezers zou nog zweven en nog niet weten op welke partij ze morgen gaan stemmen. Politiek verslaggever Dominique van der Heyde blikte eerder vanavond vooruit op het belang van het slotdebat.

slotdebat

NOS-uitzending begonnen

De uitzending van het NOS Slotdebat is begonnen en is naast Nederland 1 te volgen via Politiek24.

slotdebat

'Slotdebat traditioneel kans voor achtervolgers'

Onze politiek redacteur Thijs Niemantsverdriet, die in de Tweede Kamer is om het NOS Slotdebat live te volgen, verwacht niet dat het debat van vanavond doorslaggevend is voor wie de grootste wordt:

"Wat er op het spel staat, is niet zozeer wie er de grootste wordt: daarvoor is de strijd tussen PvdA en VVD ‘too close to call’ en zijn Rutte en Samsom teveel aan elkaar gewaagd als debatteerders. Het slotdebat is traditioneel een gelegenheid voor de achtervolgers om met een sterke performance hun campagne een laatste duw te geven, dan wel te redden wat er te redden valt. Dat laatste deed Femke Halsema bijvoorbeeld in 2006 voor GroenLinks. Hoewel alle aandacht dus straks zal uitgaan naar Rutte en Samsom, is het misschien nog wel interessanter om te letten op Roemer, Sap en Buma."

slotdebat

Rutte vanmiddag nog op campagne

VVD-lijsttrekker Rutte was vanmiddag nog volop aan het campagne voeren, zoals hier in Den Haag. Rutte hoopt morgen met de VVD opnieuw de grootste te worden en mag daarom vanavond in het slotdebat geen grote fouten maken.

Reuters / Michael KoorenReuters / Michael Kooren

Mark Rutte

Insiders NRC: effect slotdebat kan groot zijn

NRC Handelsblad vroeg aan de 45 politieke insiders van het insiderspanel wat de lijsttrekkers in het slotdebat nog kunnen om extra stemmen binnen te slepen. Hieronder een aantal adviezen:

Als je het slotdebat verpest heb je er last van. Het winnen helpt in de ochtendkranten op verkiezingsdag. Insider met confessionele achtergrond

Het effect van het slotdebat kan groot zijn. Eén zetel kan bepalen welke partij de grootste wordt. Politiek wetenschapper

Middenpartijen CDA en D66 moeten het linkse programma van de PvdA aanvallen. Insider van CDA-huize

Lees hier meer.

slotdebat

VVD en PvdA nek aan nek in laatste peilingen

De peilingen wijzen nog steeds op een nek-aan-nek-race tussen de VVD en de PvdA morgen. In de laatste peiling van Maurice de Hond voor de verkiezingen winnen de VVD en PvdA allebei nog een zetel en komen uit op 36 zetels. Het oordeel van de opiniepeiler luidt daarom: too close to call. De Politieke Barometer en TNS Nipo houden het op de VVD als nipte winnaar.

peilingen

Elf lijsttrekkers willen nog één keer vlammen

Aan het NOS Slotdebat doen de lijsttrekkers van de elf partijen mee die op dit moment in de Tweede Kamer zijn vertegenwoordigd. Dat zijn: Mark Rutte (VVD), Diederik Samsom (PvdA), Geert Wilders (PVV), Sybrand van Haersma Buma (CDA), Emile Roemer (SP), Alexander Pechtold (D66), Jolande Sap (GroenLinks), Arie Slob (ChristenUnie), Kees van der Staaij (SGP), Marianne Thieme (Partij voor de Dieren) en Hero Brinkman (Democratisch Politiek Keerpunt).

slotdebat

De lijsttrekkers van alle partijen die in de Kamer vertegenwoordigd zijn kruisen vanavond bij de NOS op Nederland 1, aan de vooravond van de verkiezingsdag, nog één keer de degens. nrc.nl volgt het slotdebat op de voet met live duiding van onze Haagse redacteuren en reacties op Twitter.