Wie is eigenlijk de pion - en wie de schaker?

In het begin denk je nog dat Sweet Tooth, de nieuwe roman van Ian McEwan, over spionage gaat. Aan het slot laat hij je vol vrolijke verbazing naar adem happen.

Als je een boek wilt aanbevelen, kan je als recensent eigenlijk alleen maar zeggen: ‘Je moet dit lezen, en als je het uit hebt, zal ik je vertellen waarom.’ Wanneer iedereen dat boek heeft gelezen, kun je vrijuit verrassende plotwendingen en literaire kunstgrepen beschrijven, zonder dat je bang hoeft te zijn teveel weg te geven. Dit geldt zeker voor boeken waarin de schrijver zijn lezers op het verkeerde been zet, zoals Sweet Tooth, de nieuwe roman van Ian McEwan.

Sweet Tooth is McEwan-light. Er worden geen grote maatschappelijke thema’s in behandeld, zoals in zijn vorige roman, Solar, waarin de opwarming van de aarde werd aangesneden, en er wordt ook niet met bijna sociologische precisie een tijdsbeeld opgeroepen, zoals in On Chesil Beach, waar een huwelijksnacht wordt beschreven die zich in het begin van de jaren zestig afspeelt.

Ze zijn er wel in Sweet Tooth, de thema’s en de tijdsbeelden, maar ze horen bij het decor. Uiteindelijk gaat het boek over schrijven, schrijvers, inspiratie, wederzijds bedrog – uiteindelijk gaat het boek over zichzelf.

Eerst denk je nog dat het over spionage gaat. Verteller van Sweet Tooth is Serena Frome (‘rhymes with plume’), een mooie jonge vrouw, die begin jaren zeventig een baantje krijgt bij MI5, de Britse binnenlandse veiligheidsdienst. De Koude Oorlog heeft zijn scherpe randjes verloren en is nu vooral ‘a war of ideas’. De CIA heeft al langer door dat kunstenaars en schrijvers een grote rol in die oorlog kunnen spelen. (McEwan refereert onder meer aan de ophef die eind jaren zestig ontstond toen bekend werd dat de CIA het Engelse literaire blad Encounter financierde.)

Nu mengt ook MI5 zich in de strijd. En dus wordt Serena, die aanvankelijk vooral secretaressewerk moest doen, uitverkoren voor het project Sweet Tooth. Omdat ze veel boeken leest, is ze de ideale kandidaat. Sweet Tooth is een programma dat schrijvers die kritisch staan tegenover de Sovjet-Unie door middel van werkbeurzen financieel ondersteunt, zodat ze zich helemaal aan het schrijven kunnen wijden. Op deze manier moet een literatuur tot stand komen die een corrigerende invloed heeft op de naïeve Sovjetsympathieën van een groot deel van de lezende intelligentsia. Het is uiteraard niet de bedoeling dat de uitverkoren schrijvers weten waar het geld vandaan komt.

Serena krijgt als taak zich te richten op Tom Haley, een jonge schrijver die kritische stukken heeft geschreven over het Oostblok en zijn dagen slijt als universitair docent in een provinciestad. Ze doet zich voor als vertegenwoordiger van een culturele instelling die Haley vanwege de kwaliteit van zijn verhalen een riante beurs toekent.

Haley is in de wolken; eindelijk kan hij zijn roman schrijven. Serena is dat ook. Eerst valt ze voor Haleys werk, dan voor Haley zelf. Het onvermijdelijke gebeurt: ze krijgen iets met elkaar. En dan is het natuurlijk de vraag hoe lang het duurt voordat Haley doorkrijgt dat hij een door de overheid gefinancierde pion is in het schaakspel tussen Oost en West.

Tegen die tijd zijn we al vrij ver in de roman gevorderd, want McEwan heeft lang nodig voordat al zijn stukken op het bord staan. Eigenlijk is dat niets voor hem, meestal slaagt hij erin zijn lezers meteen al op de eerste pagina het verhaal binnen te trekken. Sommige van zijn romans (Enduring Love, Saturday) hebben zelfs zo’n betoverende beginscène dat het de auteur grote moeite kost voor de rest van het verhaal hetzelfde niveau vast te houden. Vooral de scène met de losgeslagen luchtballon waarmee Enduring Love begint is meesterlijk; als er een prijs bestond voor Het Beste Begin van een Roman zou die de Enduring Love Prijs moeten heten.

Sweet Tooth zal voor zo’n prijs niet worden genomineerd. Je zou zelfs kunnen zeggen dat de roman behoorlijk saai begint. Serena vertelt uitgebreid over haar verleden, haar beschermde jeugd als dochter van een Anglicaanse bisschop, haar talent voor wiskunde, haar studie in Cambridge, haar affaire met een oudere man, haar leeswoede (het werk van Solzjenitsyn is een eye opener voor haar, en ze houdt absoluut niet van experimentele romans waarin de schrijver speelt met het feit dat hij een verhaal vertelt) – kortom, wanneer eindelijk de naam van love interest Tom Haley valt, zijn we al op pagina 93.

Daarna wint het verhaal snel aan vaart, omdat de spanning toeneemt en McEwan eindelijk is aangekomen waar hij wilde zijn. In de jaren waarin het boek zich afspeelt, begon ook McEwan aan zijn literaire carrière, en Tom Haley heeft veel trekjes met zijn schepper gemeen, zoals bleek uit een interview dat The Guardian McEwan afnam. Schrijvers, redacteuren en uitgevers uit die tijd duiken onder hun eigen naam op.

Nederlandse lezers zullen zich op dit feestje van herkenning misschien een beetje buitengesloten voelen (al zullen ze Martin Amis wel opmerken), maar er blijft genoeg te genieten over, want ook het algemene tijdsbeeld van de vroege jaren zeventig wordt door McEwan deskundig opgeroepen – van de dreigende oliecrisis en het opkomend terrorisme tot de opkomst van papieren zakdoekjes en de ingehouden manier waarop vrouwen elkaar op hun afspraakjes begroeten (nog niet zoenend).

De lange aanloop die deze roman nodig heeft, blijkt bij nader inzien uiterst functioneel te zijn, want McEwan weet wat hij doet. Zijn romans zijn te vergelijken met raderwerken waarbij alles in elkaar grijpt en geen enkel tandwiel kan worden gemist. Soms geeft dat zijn werk iets klinisch, maar in Sweet Tooth werkt het. Alles concentreert zich op de relatie tussen Serena en Tom Haley, en naarmate de spanning tussen hen stijgt, wordt het verhaal steeds boeiender. Uiteindelijk blijkt dat alles wat voorafging in dienst staat van het verrassende laatste hoofdstuk. De betovering die we aan het begin misten, heeft McEwan gewoon voor het einde bewaard.

Daar haalt hij zo’n mooie literaire truc uit dat je vol vrolijke verbazing naar adem hapt. Nieuw is het misschien niet, laat staan vernieuwend, maar het werkt wel. Het werkt zelfs erg goed: je krijgt meteen de neiging het boek nog eens te lezen. En bij die lezing blijkt pas hoeveel ironie in de roman zit verwerkt, en waar het verhaal echt over gaat. Zelfs het feit dat je het boek in handen houdt, speelt een rol in het geheel.

Op een bepaalde, terloopse manier zou je Sweet Tooth kunnen beschouwen als een luchtige en levensbevestigende tegenhanger van McEwans succesroman Atonement – maar als ik daar nog meer over zeg, zeg ik te veel.