Het duurt wel even voor het CDA terug is

Meedoen in een gedoogkabinet bracht het CDA geen herstel – integendeel. „De prijs was hoog”, zegt lijsttrekker Van Haersma Buma.

Den Haag. Decennialang leverde het CDA de minister-president. Maar tijdens het zogenoemde ‘premiersdebat’, afgelopen weekend, was Sybrand van Haersma Buma thuis. Sterker, hij zat boven en zijn vrouw beneden. „Ze wilde Zomergasten zien.” Daar zat de CDA-leider dan, op zijn werkkamer in Voorburg, met een „heel oud vervelend tv’tje” terwijl hij wat werkjes afhandelde. Even verderop in de gang keek zijn tienerzoon Hawaii Five-0, een Amerikaanse politieserie, op zijn eigen slaapkamer. „Mijn gezin gaat toch geen debatten kijken?”

U antwoordt vaak ontwijkend en vaag in interviews, valt ons op.

„Jullie zijn de de eersten die dat zeggen. Ik vind mezelf niet per se direct of indirect. Ik geef gewoon antwoord op vragen. Ik kan daar dus slechts een ontwijkend antwoord op geven.”

Hij begint te lachen.

U heeft duidelijk gemaakt dat Wilders u teleurgesteld heeft. Bent u ook teleurgesteld in die andere partner, Mark Rutte?

„Rutte is heel pragmatisch. Ik ben meer ideologisch, zoals dat volgens mij hoort in politiek. Als je niet ideologisch bent, heb je misschien veel vrienden, maar blijft wel de vraag: wat wil je nou met het land?”

PvdA-leider Diederik Samsom verweet Rutte te hebben bijgedragen aan de polarisatie van het land.

„Dat verwijt zou ik hem niet maken.”

De vraag was eigenlijk: verwijt u het uzelf?

„Als ik het Rutte niet verwijt, hoef ik het mezelf ook niet te verwijten. Het doel was mensen die zich tegen de politiek keerden en PVV stemden, duurzaam mee te laten doen. Dat is natuurlijk helemaal misgegaan met het ontploffen van de gedoogcoalitie. Het eindigde met niets.”

Kabinetsdeelname heeft uw partij stemmen gekost. Na twee jaar ruzie is er nog geen herstel in zicht – integendeel.

„Het heeft erg veel pijn gedaan in de partij, die pijn is niet meer weggegaan.”

Was dat het allemaal waard?

„Dat vind ik heel moeilijk te zeggen. Ik weet nog steeds waarom ik het deed. En na de val heb ik gezegd: ik doe het niet nog een keer. De prijs is hoog geweest.”

U was een drijvende kracht achter samenwerking met de PVV. Na de val van het kabinet nam u snel afstand. Waarom?

„Ík ben dezelfde gebleven. Maar binnen de partij zelf wilden de leden vooruit, iets anders zien. Iedereen mag mij erop aanspreken. Ik heb niets te verbergen.”

Het CDA heeft een nieuwe leider, een vernieuwde kandidatenlijst, een nieuwe koers. Maar het vijfde verkiezingsverlies op rij dreigt. Wat wil de kiezer dán van het CDA?

„Het vertrouwen moet stap voor stap terugkomen, en de helling is heel steil.”

Volgens CDA-voorzitter Ruth Peetoom komen de verkiezingen te snel voor de partij.

„Dit is een langetermijnproject. Of we nou vijf zetels minder halen, of tien. De vernieuwing in de fractie doet me denken aan 1998, toen we ook een nieuwe lijst hadden. Dat ging met vallen en opstaan. Maar dat waren wel Jan Peter Balkenende, Camiel Eurlings, Gerda Verburg. Mensen met wie we twaalf jaar het CDA hebben geleid.”

Nog twee jaar wachten, en dan staat het nieuwe CDA er?

„Euh, zo makkelijk is dat niet.”

Hoe lang duurt het dan?

„Jullie weten dat je dat antwoord niet kunt geven. Ik kan wel zeggen dat er perspectief is.”

Dat is een moeilijk signaal aan de kiezer. Die denkt nu: ik kom wel terug als ze hun zaakjes op orde hebben.

„Het CDA moet van ver komen, dat erken ik. Dit project valt niet met wat voor uitslag of peiling dan ook te meten. Het gaat om de christen-democratie in de 21ste eeuw.”

U probeert in deze campagne een punt te maken van wat u ‘een nieuwe moraal’ noemt. Kan dat concreter?

„Moraal kun je niet in regels vangen, of in wetten. Ik vind juist dat de discussie over de moraal te vaak wordt gevoerd met ‘er is een regel en daar moet je je aan houden’. Maar daarvóór komt de vraag: wat denk je zelf dat verantwoord is?”

Alle partijen zeggen dat burgers zich fatsoenlijk moeten gedragen. Waarmee onderscheidt het CDA zich dan precies?

„Dat ontbreekt juist ontzettend! Heb je Rutte ooit over de moraal horen praten? De VVD heeft het alleen maar over ontplooiing van het individu. Wij willen een antwoord op de ik-cultuur, op het gegraai. Een nieuw kabinet kan alle maatregelen nemen die het wil, maar zonder appèl over hoe je met elkaar omgaat, ontbreekt de helft.”

Helpt u ons eens een handje. Stel: iemand sist op straat naar je vriendin.

„Sissen is niet verboden, maar het is niet normaal. Je kunt iemand aanspreken. Of de politie bellen. Maar we gaan er niet zelf op slaan.”

Mag je een inbreker die binnenkomt wél slaan?

„Nee. Zomaar slaan mag niet en werkt niet. Jezelf verdedigen mag wel.”

Voor Mark Rutte is dit een dierbaar punt.

„Ja. En hij heeft ook nooit kunnen zeggen waar de grens dan voor hem ligt. Stel, mijn buurman belt aan, ik sla hem in elkaar en zeg: ja, hij was aan het inbreken!”

Terug naar 12 september. Andere partijen zeggen: wij worden de grootste. Wat wordt in dat hypothetische geval dan uw rol?

„We worden de grootste niet, die kans is heel klein. Ik wil niet dat het CDA telkens praat over: wie wordt de grootste, wie levert de premier?”

Is het geen raar signaal, zo’n gering ambitieniveau?

„Ik kan de peilingen ontkennen en zeggen: het gaat goed. Ik kan ook realistisch zijn. Ik zou mezelf overschreeuwen als ik me zou aansluiten bij de vijf, zes kandidaat-premiers.”

De rol die u graag wilt hebben als redelijke derde tussen SP en VVD wordt op dit moment al gespeeld door Samsom.

„Diederik Samsom laat zien dat je vanuit het midden goede politiek kunt voeren. Dat spreekt me aan.”