Wat er gebeurt als een onbekend vliegtuig geen antwoord geeft

Het leek even een penibele toestand, gistermiddag. Nadat rond 13:45 uur een ambulance naar Schiphol was gestuurd met de meldcode ‘gijzeling’, verschenen kort daarna op meerdere plekken berichten over een gijzeling aan boord van een passagierstoestel. Het ging om een Airbus A320 van de Spaanse prijsvechter Vueling, met 183 passagiers aan boord. Omdat de luchtverkeersleiding in Nederland geen radiocontact kon krijgen met de cockpit, werd het toestel onderschept door twee F16’s van vliegbasis Volkel en naar Schiphol geleid. Het vliegtuig landde even na 14.00 uur op de Polderbaan van Schiphol. Nadat de marechaussee contact had gelegd met de cockpit, bleek definitief dat er niets aan de hand was. De passagiers werden enige tijd later met bussen naar de aankomsthal vervoerd. Vueling ontkent dat er überhaupt iets aan de hand was. Het zou ‘miscommunicatie’ zijn geweest tussen het toestel en de luchtverkeersleiding.

1Is het protocol dat er F16’s op zo’n vliegtuig worden afgestuurd?

De luchtverkeersleiding probeert de eerste paar minuten op allerlei manieren contact te maken, ook via verschillende noodfrequenties. „Als dat niet lukt, dan gaan wij erop af”, zegt Peter Tankink, commandant van de vliegbasis Volkel. Op zijn basis (of op de vliegbasis Leeuwarden) staan altijd twee F16’s klaar om uit te rukken, 24/7. Officieel heet dit het Quick Reaction Alert (QRA). „Wij krijgen een voorwaarschuwing van de luchtverkeersleiding. Meestal wordt dan binnen een paar minuten besloten of de F16’s de lucht in gaan. Onze belangrijkste missie is dan allereerst identificatie. We lezen de registratienummers op het vliegtuig en proberen ook visueel contact te maken met de bemanning in de cockpit.” De belangrijkste taak daarna is het veilig begeleiden van het toestel naar een geschikte landingsbaan. Tankink: „Omdat de luchtverkeersleiding geen contact kan maken en niet ter plekke kan zien wat er gebeurt, zijn de F16’s van het QRA letterlijk de ogen en oren van de verkeersleider.”

2Hoe vaak rukken die F16’s eigenlijk uit?

Volgens commandant Tankink gebeurt dit gemiddeld zo’n vijftien keer per jaar. „Dat gaat altijd om gevallen waarbij de gangbare procedure voor het binnenvliegen van een luchtruim niet wordt gevolgd. Het gaat daarbij niet alleen om lijnvluchten. Het kunnen ook toestellen zijn van andere mogendheden. Afgelopen jaar nog moesten we een toestel van de Russische luchtmacht lokaliseren en door het luchtruim begeleiden omdat het zich niet identificeerde.”

3Wat zijn de gevaren van het niet hebben van radiocontact?

Er hoeft volgens Tankink niet altijd sprake te zijn van opzet of kwade bedoelingen. „ Natuurlijk kunnen we ons sinds 9/11 van alles voorstellen bij vliegtuigen waarmee geen contact te krijgen is. Maar er kan ook sprake zijn van een calamiteit aan boord of problemen met de besturing. Jaren geleden onderschepten we een burgervliegtuigje waarvan later bleek dat de piloot een hartaanval had gekregen. De F16-vliegers stelden vast dat er iets dergelijks aan de hand was. Ze konden weinig doen, maar toen het vliegtuigje uiteindelijk neerstortte in het IJsselmeer waren de hulpdiensten wel heel snel ter plaatse.”

4En wat als niets helpt en er wellicht ernstig gevaar dreigt?

Een veilige landing is altijd het hoofddoel, zegt commandant Tankink. „Lukt dit niet, dan hebben wij een noodscenario. Hoe dat er uitziet, is volledig afhankelijk van de situatie. Dat kan heel veel kanten op.”

John Hoogerwaard