Waarom schoonma geen kind meer baart

Waarom zijn vrouwen bijna de hele tweede helft van hun leven onvruchtbaar? Is de menopauze rond het vijftigste levensjaar evolutionair bepaald? Ontstaan door hoge kraambedsterfte van oudere vrouwen? Of doordat oudere vrouwen zo nuttig zijn als grootmoeder?

Rekenmodellen die evolutie simuleren laten zien dat een combinatie van die twee factoren tot het genetisch programmeren van de menopauze leidt. Maar alleen als de moedersterfte flink, wellicht onwaarschijnlijk hoog is, vond de Finse ecoloog Mirkka Lahdenperä.

Zij voegde een vraag aan het rijtje toe: zijn oudere vrouwen onvruchtbaar door evolutionaire strijd tussen schoonmoeder en schoondochter? Die hypothese van het reproductieve conflict zegt dat het te ongunstig voor de kinderen is als een schoonmoeder en haar inwonende schoondochter tegelijk een kind grootbrengen. Lahdenperä toetste dit.

Als vroeger een Finse vrouw en haar schoondochter ongeveer tegelijkertijd een kind kregen, was de kans dat die kinderen voor hun vijftiende overleden 50 tot 66 procent verhoogd, vergeleken met andere kinderen uit die tijd. Als moeders en hun eigen dochters binnen eenzelfde periode ieder een zuigeling groot probeerden te brengen was er geen verhoogde sterftekans. Dat verschil bestond doordat schoondochters in de buurtschap van hun schoonfamilie gingen wonen. Er was voedselconcurrentie. Zo was het tenminste in Finland, in de jaren tussen 1732 en 1908. Er was geen anti-conceptie, monogamie was de norm, scheiden was wettelijk verboden. Uit de geboorte-, huwelijks- en sterfteregisters van de Lutherse kerk haalde Lahdenparä gegevens over vrouwen, hun huwelijk en hun zwangerschappen en over leven en dood van hun kinderen, in agrarische gemeenschappen.

Vrouwen kregen er gemiddeld 6,9 kinderen. Van dat kroost overleed net niet de helft voor het bereiken van de vruchtbare leeftijd. Het leven was daar op het Finse platteland veel meer een strijd om het bestaan dan we nu gewend zijn. Wellicht bestond die situatie honderden eeuwen in mensengemeenschappen. De gevolgen zijn in onze genen verankerd. Met modelberekeningen maakt Lahdenparä in een online verschenen artikel in Ecology Letters aannemelijk dat deze reproductieconflicthypothese nodig is om de menopauze rond het vijftigste jaar evolutionair te verklaren.