Treiterliga in de derde wereld

Iran is gastheer van de zestiende topconferentie van niet-gebonden landen die vandaag is geopend. Het land is een treffend symbool van deze beweging, die staat voor wat ooit de derde wereld heette.

Toen de niet-gebonden landen in 1961 hun eerste echte top hielden in Belgrado, destijds de hoofdstad van het socialistische Joegoslavië dat zich van de Sovjet-Unie had afgewend, was de sjah van Perzië een loyale bondgenoot van de Verenigde Staten. Nu is Iran de meest luidruchtige en voor velen ook meest geduchte anti-Amerikaanse staat ter wereld.

Of de initiatiefnemers van de beweging – de regeringsleiders Tito (Joegoslavië), Nasser (Egypte), Nehru (India) en Soekarno (Indonesië) – zouden weggelopen met gastheer Ahmadinejad is de vraag. Maar het feit dat Teheran een paar dagen het centrum is van een beweging met 120 lidstaten en 17 waarnemers, spoort met hun streven van toen. Zij wilden de ‘derde wereld’ tussen de kapitalistische ‘eerste wereld’ (Washington) en de communistische ‘tweede wereld’ (Moskou) positioneren. Er kwam weinig van terecht. De Koude Oorlog bepaalde de (geo)politieke verhoudingen. Toen die in 1991 voorbij was, kwam er een einde aan die bipolaire orde. Zonder tweedeling had een derde wereld geen reden van bestaan.

Maar twintig jaar later tekent zich in de multipolaire wereld van nu toch weer die oude tegenstelling af. Moskou of Mao mag dan geen politiek perspectief meer zijn, dankzij de opkomst van China, India, Brazilië en andere groeilanden zijn er wel economische alternatieven die de ‘derde wereld’ van weleer kan inzetten tegen de Amerikaanse dominantie.

De beweging van niet-gebonden landen is een club die vooral bijeen wordt gehouden door het verlangen om zichzelf te profileren door het Westen te tarten. Ze heeft sterke bondgenoten die het spel van de Koude Oorlog nog steeds beheersen: Rusland en China. Het is verstandig dat secretaris-generaal Ban Ki-moon van de Verenigde Naties er ook bij is.

Want de top van deze ‘Treiterliga’ in Teheran doet er nog steeds toe. De beweging van niet-gebonden landen is geen politieke eenheid, nog minder dan in 1961 zelfs. Maar ze is wel een politiek symbool. De club weerspiegelt een hardnekkige mondiale werkelijkheid. Ten eerste de realiteit dat de hegemonie van het Westen ook na de Koude Oorlog nog steeds in grote delen van de wereld wordt uitgedaagd. Ten tweede de realiteit dat het Westen, kampend met een diepe economische crisis, die realiteit wel kan betreuren, maar niet moet willen ontkennen.