Lekker kwaad op Van der Staaij

Waarom die felle, algehele walging over uitspraken die SGP-voorman Van der Staaij deed? Omdat, zo stelt Jan Dirk Snel, de collectieve moraal sterker is dan ooit.

Een misverstand wil dat mensen vroeger aan godsdienst deden, en dat dat inmiddels voorbij is. Veel aspecten zijn inderdaad verdwenen, maar de collectieve moraal heerst meer dan ooit.

Niets toont dat beter dan het bezweringsritueel dat volgde op woorden van SGP-voorman Kees van der Staaij over abortus. In reactie op een Amerikaanse senaatskandidaat die beweerde dat vrouwen van verkrachting niet zwanger raken, benadrukte Van der Staaij vooral dat dergelijke zwangerschappen een miniem deel vormen. Getroffen vrouwen verdienen volgens hem compassie, maar hij bleef erbij dat bescherming van ongeboren leven voorop staat: het leven begint bij de conceptie.

Dat is een volkomen rationeel standpunt. Tegelijk zijn er terechte bezwaren. Een vrouw die een vrucht van enkele weken oud verliest, vindt dat verdrietig, maar ervaart het niet als verlies van een kind. Welnu, dan valt ook moeilijk vol te houden dat het afdrijven van een vrucht het doden van een mens is. Het is menselijk leven in wording doden. En dat een leven niet het gevolg van geweld mag zijn, valt ethisch goed te verdedigen. Hoe begrijpelijk Van der Staaij’s beroep op menselijke waardigheid is, dat begrip kan evenzeer tot andere handelingswijzen leiden.

Dat is het probleem niet. De kern van de bestaande wetgeving is in Nederland ook niet omstreden. Het SGP-standpunt vormt er geen bedreiging voor. Men had zakelijk kunnen reageren.

Maar dat gebeurde niet. Een storm van verontwaardiging stak op. De ene na de andere politicus uitte afkeurende bewoordingen. Kamerlid Ineke van Gent schold de SGP-lijsstrekker uit voor ‘mafkees!’ Naamgrapje, altijd leuk. Een Amsterdamse D66-politicus noemde Van der Staaij „het ultieme bewijs dat abortus soms hard nodig is”. Excuses kwamen snel. Maar het was indicatief voor de toon op Twitter: lang ging de storm van afkeer en walging door in uiterst onplezierige bewoordingen. Gescheld in dienst van de moraal: als het om verdediging van het goede gaat, is menigeen geen misdraging te veel.

Maar waarom? Omdat hier waarden verdedigd worden. Waarden waarover men niet redelijk wil praten. Rustig reageren zou voldoende zijn. Maar dialoog, rationele uitwisseling van argumenten, moest koste wat kost voorkomen worden. En daar is maar één verklaring voor: het ging om een collectief bezweringsritueel. Wij Nederlanders vormen nu meer dan ooit één morele gemeenschap en die is veel sterker dan de 19e-eeuwse natiestaat ooit was. Wij delen waarden en juist omdat we die delen, willen we er niet over praten.

De Verlichting had grote achting voor religie, omdat godsdienst naar het hogere verwees. De ware religie lag in moraal. Het is nu niet anders, maar de waardering is omgekeerd. De moraal zelf is de collectieve religie geworden en de staat heeft als waardengemeenschap grotendeels de plaats ingenomen die voorheen door lokale religieuze gemeenschappen werd vervuld. En over wat ons bindt, willen we geen rationele discussie voeren.

Jan Dirk Snel is historicus.