Het ligt niet aan de zombies

In de succesvolle strip en tv-serie The Walking Dead moet een groepje mensen zien te overleven terwijl er door vleesetende zombies op ze wordt gejaagd. Maar de serie gáát niet over zombies. Centraal staat de overlevingsdrang van de mens en de overlevingskans van beschaving.

Om zijn strip The Walking Dead gepubliceerd te krijgen, moest Robert Kirkman liegen. Tegen zijn uitgever, die spektakel wilde, zei hij dat de zombies in zijn verhaal werden bestuurd door aliens. Na de eerste aflevering had hij wat uit te leggen.

Dat lukte en sinds de start in 2003 is de populariteit van de strip alsmaar toegenomen. Na het eerste seizoen moest bedenker en schrijver Kirkman zijn vriend Tony Moore vervangen als tekenaar, omdat hij de deadlines niet haalde. Charlie Adlard nam het over. Hij maakte de strip realistischer, zwarter en gruiziger. Hoofdpersoon Rick Grimes verloor zijn vierkante kin en kreeg er wallen voor terug.

Die verloedering was wat Kirkman voor ogen had gestaan. Het fantasieaspect van de zombies was voor hem het ruige decor waarin zijn held zichzelf zou tegenkomen.

Kirkman laat zijn verhaal beginnen met het in coma raken van politieman Rick. Als hij na een maand ontwaakt, ligt hij alleen in het ziekenhuis. In zijn dorp lopen uitsluitend nog vleesetende doden rond. Hun beet maakt je een van hen, hoort hij van een andere overlevende. Het is een onstuitbare epidemie, die de wereld lamlegt.

Zijn vrouw Lori en hun zoontje vindt Rick terug bij een gezelschap dat schuilt in de bossen bij Atlanta, een grote stad, door de wandelende doden tot woestenij gemaakt. Ricks vriend en collega Shane heeft hen beschermd. Wegens zijn kalmte en nuchterheid krijgt Grimes door de anderen al snel de rol van leider toegekend. Hij wordt hun gids, moreel en praktisch. Het leidt tot spanningen binnen de groep, in het bijzonder tussen Rick en Shane.

Vanaf het eerste moment kreeg Kirkman talloze aanbiedingen om de strip te verfilmen. Alleen Frank Darabont, regisseur van films als The Shawshank Redemption en The Green Mile, sprak de zin uit waarop hij wachtte: „It’s not about the zombies.”

Anderen hadden meestal verschrikkelijke ideeën over een bewerking van zijn geesteskind, zegt Kirkman in een boek over de strip en serie, The Walking Dead Chronicles van Paul Ruditis: „Superzombies, zombiehonden, heroïsche kannibalen.” Kirkman wilde het simpel houden, zegt hij: „The Walking Dead is geen bloederig actiespeeltje met flinterdunne karakters. Het is een soapopera. Het is een meeslepend overlevingsverhaal, geplaatst in een angstaanjagende wereld waarin de doden rondlopen en de levenden verslinden.”

Ook met Darabont aan zijn zijde begreep niet iedereen dat meteen. Na een proefscript voor een pilot zei zender NBC dat het er geweldig uitzag, alleen: „Kon het ook zonder zombies?”

Nee, het kan niet zonder de zombies. AMC, de zender achter Mad Men en Breaking Bad, hapte toe en maakte van The Walking Dead zijn grootste succes toe nu toe. In oktober begint in de VS seizoen 3. In Nederland zendt kabelzender Fox de serie uit, waarvan gisteren seizoen 2 op dvd verscheen – dertien geniale afleveringen vol onverwachte doden, dramatische wendingen en opwindende gebeurtenissen.

Ook de strips worden sinds 2010 in hoog tempo in het Nederlands vertaald. Uitgeverij Silvester is inmiddels bij deel 13 van de 17 in de VS verschenen albums.

Menselijke vleesblubber

In de eerste twee seizoenen volgt de tv-serie de albums. Seizoen 1, album 1, seizoen 2, album 2. Maar de serie voegt extra verhaallijnen en personages toe en goochelt met leeftijden en onderlinge relaties van de stripfiguren.

Ongewild vergroot televisie het belang van de zombies. Simpelweg vanwege de kleur. Een van de redenen dat Kirkman zijn strip in zwart-wit wilde maken is om de gorigheid van de weerzinwekkende zombies in toom te houden. Zij zijn pas definitief dood als de hersenen aan gort zijn. Halve lichamen en losse hoofden leven nog, uitpuilende darmen en afhangende stukken huid zijn geen obstakel om de zombies hun trage, maar ferme waggel te laten maken. In zwart-wit springt deze menselijke vleesblubber minder in het oog.

In de serie zijn de zombies aanvankelijk schokkend, vies en gruwelijk. Emblematisch is het bovenlichaam dat Rick in aflevering één door het park ziet schuiven. Het is niet om aan te zien, maar deze kapotte mens stemt ook triest.

Dit was een vrouw, nu is het de helft van een kreng dat niet dood kan, niet dood mag. Rick begrijpt dat en neemt de tijd haar te vellen met een kogel door het hoofd. Of hij haar uit haar lijden verlost is de vraag. Met haar opengesperde ogen lijkt ze wanhoop uit te drukken, maar het enige wat ze kan uitbrengen is „guk, guk”. Of ze iets voelt, weet Rick niet. Maar hij verlost in ieder geval zichzelf. Zijn erbarmen maakt hem boeiend.

Want als de zombies niet centraal staan, waar draait dit verhaal dan wel om? Om de overlevingsdrang in een van mensen verstoken, postapocalyptische wereld, allereerst. Het is als aanspoelen op een onbewoond eiland. De overlevenden moeten zichzelf redden met wat ze vinden. Er is geen informatie, telefoons werken niet, snelwegen zijn verstopt met autowrakken. Overal loert gevaar. Kan het romantischer?

Alle romantische motieven bloeien in dit staaltje overlevingskunst: de overlevenden raken in primitieve staat en moeten zich weer verhouden tot de natuur. De tv-makers bedachten het personage Daryl, een woesteling die zombies met zijn kruisboog omlegt. Het gevoel alleen op de wereld te zijn boezemt iedereen angst in, maar de eenzaamheid heeft ook een beschermende en bekorende fascinatie. Als de groep in seizoen twee een afgelegen, nog bewoonde boerderij treft, willen ze niets liever dan daar wonen en eten verbouwen.

De ongereptheid van het kind is in deze wereld onhoudbaar. Dat baart de volwassenen zorgen. Als Rick en Lori naar hun zoon kijken, vragen ze zich af wat voor mens hij gaat worden onder deze omstandigheden. Wat ze over het hoofd zien, is hoe hun eigen karakter wordt vervormd.

De tv-serie geeft Kirkman, die deel uitmaakt van het team schrijvers dat onder aanvoering van Darabont de strip bewerkt, de kans zijn ideaal aan te scherpen. In de strip maakt hij effectief gebruik van stille tekeningen, waarin de personages na een gesprek of gebeurtenis zwijgen, in gedachten verzonken. Dan is de emotie voelbaar.

Maar de strip heeft een hoog tempo. In de tv-serie is er tijd om uit te weiden en de personages langzaam maar zeker te laten veranderen. AMC vroeg Darabont meteen al het tempo te verlagen, minder tijd voor actie te nemen en meer tijd om de personages te leren kennen. Rick krijgt het meest te verduren. Dat hij zo begripvol blijft voor andermans fouten en egoïsme, werkt bijna iedereen op de zenuwen, zelfs zijn vrouw. „Wees niet altijd zo redelijk, doe eens iets!” bijt zij hem toe.

Eigen rechter

In de stripalbums duurt het tot album drie alvorens de groep gedwongen wordt voor eigen rechter te spelen. De tv-serie haalt dat ethisch dilemma naar voren. Al in de eerste seizoenen blijken levende mensen de grootste bedreiging. In seizoen 2 neemt de groep een agressieve misdadiger gevangen die de rust van hun nieuwe schuilplaats komt verstoren. Shane wil hem zonder omwegen doden, Rick pleit voor „menselijkheid” en wil hem geblinddoekt wegvoeren.

Shane is sterk en dapper, maar hij is ook de man die ten koste van alles wil overleven. Wat de groep niet ziet, maar wij wel, is hoe gewetenloos hij is – in een van de ijzingwekkende, dramatische hoogtepunten van het tweede seizoen. In de strip sterft Shane in deel één, maar de serie laat hem in leven om het conflict tussen de twee vrienden in leven te houden. In Ricks afwezigheid had hij een korte affaire met Lori. De twee houden het geheim voor Rick, maar dat zij Shane nu afwijst, maakt hem woest. Het leiderschap van de zachtmoedige Rick wenst hij al helemaal niet te aanvaarden.

Het lot van de gevangene leidt tot discussie in de groep over het lot van de beschaving. Dale, de oudste man in de groep, is geëmotioneerd: „Gaan we hem echt executeren? We zijn niet beter dan de mensen voor wie we zo bang zijn.” Dale gooit Rick voor de voeten: „Je zei: wij doden de levenden niet.” Maar Rick antwoordt: „Dat was voor de levenden ons probeerden te vermoorden.”

Rick bezwijkt onder de druk van de groep, die Dale niet steunt. Hij – bewaker van de rede, onverwoestbaar optimist – neemt zijn verantwoordelijkheid. Hij wil zelf de beul zijn. Maar met getrokken pistool, in een magnifiek moment van twijfel, zien we hem kijken naar zijn zoontje, die erbij is komen staan.

Dat is de meest indringende kwestie die The Walking Dead aanboort. Wie blijft de goede mens, wie zet wetten en moraal overboord uit lijfsbehoud? En dan: hoe ver gaat de mens, hoe ver gaan wij?

Rick verpersoonlijkt die vraag. Keer op keer wordt hij door zijn nieuwe vrienden door de mangel gehaald. In deze fase laat hij zijn eergevoel nog spreken, maar de makers slaan toe met duivels plezier. Tweemaal laten ze Rick vreselijk boeten voor zijn eergevoel. Ongetwijfeld zal Rick in dit epische avontuur de weg gaan van alle deugdzame helden: buigen tot hij barst. En Kirkman zal zijn zin krijgen. Niemand zal nog beweren dat het de schuld van de zombies was.

Robert Kirkman, Charlie Adlard: ‘The Walking Dead’. Strip. Uitgeverij Silvester, € 19,95 per deel. ‘The Walking Dead’. Seizoen 1 en 2. Dvd. € 19,99 en 29,99.