China ondermijnt eenheid van Asean

De organisatie voor regionale samenwerking in Zuidoost-Azië (Asean) begon juist wat slagvaardiger te worden. Nu zaait China tweespalt, tot ergernis van de VS.

China wil een goede buur, een goede partner en een goede vriend zijn van Asean, zei de Chinese minister van Handel gisteren tegen zijn ambtsgenoten van de unie van Zuidoost-Aziatische landen, die deze week bijeenkomen Cambodja.

Mooie woorden, die een harde realiteit verhullen. China zaait verdeeldheid in de unie, waarvan het zelf geen lid is. Net nu die zijn reputatie van tandenloze praatclub begint te ontstijgen.

Het samenwerkingsverband loopt gevaar te worden verdeeld in mede- en tegenstanders van de grote noorderbuur. Dat komt aan de oppervlakte nu Cambodja dit jaar voorzitter is. China is een van Cambodja’s topdonoren: het financiert er overheidsgebouwen, bruggen en wegen. Het maakte dat een Asean-diplomaat onlangs tegen The New York Times verzuchtte dat „China het voorzitterschap heeft gekocht”.

Grootste splijtzwam is het territoriale conflict in de Zuid-Chinese Zee. Daarin staan de Asean-staten Vietnam en de Filippijnen tegenover China, dat claimt dat het hele gebied van haar is. Het afgelopen jaar voelden de landen zich herhaaldelijk geïntimideerd door de grote buur, die met vissersboten of patrouilleschepen in hun wateren opdook.

Maar toen de Asean-ministers van Buitenlandse Zaken daar tijdens een top in juli naar wilden verwijzen, trapte Cambodja op de rem. Achttien ontwerpteksten gingen er volgens de South China Morning Post doorheen, die keer op keer werden afgewezen door de voorzitter. Sommige bronnen beweren dat de Cambodjaanse delegatie de ontwerpen liet lezen aan Chinese vertegenwoordigers, die de tekst afkeurden. Voor het eerst in het 45-jarig bestaan van Asean konden de landen het niet eens worden over een slotverklaring.

De kwestie laat zien hoe verschillend de band van de tien lidstaten is met China, dat daar handig gebruik van maakt. De Filippijnen en Vietnam vrezen dat het land aanstuurt op een oorlog. Maar Cambodja, Laos en Birma staan onder grote invloed van hun noorderbuur, van wie ze veel hulpgeld ontvangen. Een nieuwe test wordt 2014, wanneer Birma het voorzitterschap op zich neemt.

Ook voor Amerika is dit een zorgelijke ontwikkeling. Het ziet Asean met zijn 600 miljoen inwoners als een belangrijk tegenwicht voor China in het gebied rond de Stille Oceaan. Hillary Clinton zal zeker naar de nasleep van de mislukte top vragen als ze de regio vanaf morgen bezoekt, zei een anonieme Amerikaanse functionaris tegen persbureau AFP. Als eerste Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken heeft zij straks elke Asean-staat bezocht.

Het is niet de eerste keer dat er onenigheid is tussen de lidstaten. Zoals in de aanloop naar een verklaring die bescherming van de mensenrechten binnen de unie moet garanderen. Indonesië, de Filippijnen en Thailand zijn volgens Human Rights Watch de enige die daar zonder reserves achter staan. De andere landen proberen de verklaring zo aan te passen dat zij met hun overtredingen wegkomen.

Maar deze kwestie is minder fundamenteel dan het conflict rond de Zuid-Chinese Zee, zegt hoogleraar Carlyle Thayer van The University of New South Wales in Australië. Dat gaat over soevereiniteit. Bovendien zijn de burgers van de betrokken landen daar nog nationalistischer over dan hun regeringen.

Toch is er hoop. Indonesië slaagt er als grootste land van de unie steeds beter in de boel bij elkaar te houden. Na de mislukte top vloog minister van Buitenlandse Zaken Marty Natalegawa in twee dagen naar vijf Asean-hoofdsteden om alsnog een akkoord te bereiken. Iedereen beloofde voortaan weer samen te werken

Bovendien kan Asean inmiddels bogen op enkele successen. Het speelde een rol bij het oplossen van interne ruzies, zoals een grensconflict tussen Thailand en Cambodja. Toen Birma in 2008 werd getroffen door cycloon Nargis, zorgde bemiddeling door Asean dat het land buitenlandse hulp ging accepteren. Nu assisteren lidstaten het land bij zijn overgang van militaire junta naar voorzichtige democratie.

En de economische eenheid wordt steeds belangrijker. In 2015 wil het een handelsgemeenschap naar Europees model vormen. De unie heeft vrijhandelsverdragen afgesloten met China, Australië, Zuid-Korea, Nieuw-Zeeland en Japan. Tijdens de top van deze week praten de economische ministers verder over hun samenwerking. Ook met China.