Topsolisten uit hele wereld samen

Meesters op instrumenten uit de hele wereld, van Japan tot Syrië, maken samen muziek tijdens de Atlas Academy in Amsterdam: dat mondt uit in het driedaags Atlas Festival

„Het Atlas Ensemble is begonnen als een klankvoorstelling, een klank-utopie: hoe fantastisch zou het zijn als ik allerlei grote solisten van over de hele wereld bij elkaar kon brengen in één orkest.” Componist Joël Bons realiseerde zijn klankvoorstelling door in 2002 het Atlas Ensemble op te richten, waarvan hij artistiek leider is. In het Atlas Ensemble zijn instrumenten verenigd uit verschillende culturen, die door eeuwenoude handelsbetrekkingen en andere uitwisselingen verbonden zijn: het Midden-Oosten, Azië en Europa.

In de twintigste eeuw zijn talloze westerse componisten geïnteresseerd geweest in muziek uit andere culturen. Alleen: ze hebben zich hoofdzakelijk laten inspireren door abstracte concepten als tijdsbeleving, vrijwel nooit hebben ze niet-westerse instrumenten in hun werk gebruikt. In die aanpak is het Atlas Ensemble, dat dit jaar zijn tiende verjaardag viert, tamelijk uniek; pas onlangs ontdekte Joël Bons dat er in Vancouver een vergelijkbaar ensemble bestaat.

„Ik ben een echte ensembleman”, vertelt Bons. „Ik heb me altijd verbaasd over de hiërarchie in westerse orkesten, waarbij de componist en dirigent bepalen wat er moet gebeuren en alle violisten hetzelfde moeten doen. Waarom zou je niet de individualiteit van al die musici laten horen? Wij hebben een muziekpraktijk waarin alles vastligt. Daarmee is de westerse klassieke muziek in feite een rariteit. In muziek uit andere culturen, maar ook in pop en jazz, bestaat veel meer vrijheid voor de musicus.”

De eerste ervaringen van het Atlas Ensemble waren euforisch, maar na een paar jaar merkte Bons dat ze steeds weer tegen dezelfde problemen aanliepen. Om voorbij dat beginstadium te komen, diende een aantal zaken te worden uitgediept. Wat voor muzikale ornamenten worden er gebruikt? Waar komen die vandaan, wat betekenen ze? En hoe zit het precies met de stemming van verschillende instrumenten? Bovendien konden niet alle musici noten lezen. Hoe dirigeer je zo’n eclectisch ensemble? Bons: „We beseften dat, om verder te komen, we zulke zaken echt moesten aanpakken. Eigenlijk moet je met z’n allen een maand in een Frans kasteel gaan zitten, bedachten we. Uiteindelijk is dat twee weken in het Conservatorium van Amsterdam geworden.”

De resulterende Atlas Academy wordt dit jaar voor de vierde keer georganiseerd en biedt de deelnemers een mer à boire van workshops en sessies. Er worden ontmoetingen geënsceneerd tussen instrumenten uit dezelfde familie, zoals de Armeense duduk en de Japanse shakuhachi – beide houtblazers. Componisten hebben schetsen gemaakt voor verrassende instrumentencombinaties en er zijn improvisatiesessies onder leiding van internationale topmusici.

Nieuw is de samenwerking met de gerenommeerde elektronische-muziekspecialisten van de Experimentalstudio des SWR uit Freiburg. Daarnaast wordt er in ‘laboratoria’ druk gerepeteerd voor het afsluitende Atlas Festival, dat van 31 augustus tot en met 2 september plaatsvindt rond het Muziekgebouw aan ’t IJ en het Conservatorium van Amsterdam. Hierin presenteert het Atlas Ensemble de resultaten van de Academy, een aantal hoogtepunten uit de voorbije tien jaar en een reeks premières van o.a. Thanasis Deligiannis, Wim Henderickx, Fabio Nieder en Joël Bons zelf.

De Amerikaanse componist Christopher Trapani is voor de tweede maal te gast in de Academy. Hij begeleidt als tutor verschillende repetities. Trapani’s eigen Widening Circles gaat op 31 augustus in première in het Muziekgebouw aan ’t IJ. Hij heeft het geschreven voor citers uit China, Syrië en Iran, mondorgels uit Japan en China, de Russische knoppenaccordeon bayan, harp, basklarinet en elektronica. Het is tijdens de repetitie fascinerend om te zien hoe meesters uit verschillende tradities ingespannen naar Trapani turen en zijn soms onorthodoxe verzoeken omzetten in opvallend frisse en spannende muziek.

Met het stopzetten van de subsidie voor het Nieuw Ensemble en het Atlas Ensemble per 1 januari 2013 heeft de viering van het tienjarig bestaan een wrange bijsmaak gekregen – zeker omdat de subsidieaanvraag is goedgekeurd, maar wegens gebrek aan budget niet kan worden gehonoreerd. De subsidie, in de loop van meer dan twintig jaar opgebouwd tot achtenhalve ton, wordt in één keer geheel geschrapt. Hoe dat gaat uitpakken, weten ze nog niet. Bons: „Die lange opbouw van cultuurvriendelijk beleid heeft veel mogelijk gemaakt, een enorme bloei die nu van de ene op de andere dag wordt afgekapt. Hier en daar vallen bommen, en er is er één op ons gevallen.”

Atlas Festival, 31/8 -2/9. Zie http://www.atlasensemble.nl/