Examen op huidskleur

Brazilië gaat studenten van Afrikaanse of inheemse afkomst voorrang geven op de universiteit. Een omstreden plan.

Correspondent Zuid-Amerika

Rio de Janeiro. Voor de ingang van een vervallen koloniaal universiteitsgebouw staat Jorge Campos (20) zich zichtbaar op te winden. Zijn bovenlip trilt. Zijn gitzwarte ogen knipperen achter zijn ronde brilletje. Campos maakt zich boos over de nieuwe wet die positieve discriminatie op alle federale universiteiten verplicht maakt. „Waarom is dat nodig? Ik ben donker. Het is mij ook gelukt op de universiteit te komen”, zegt de economiestudent.

Campos is de eerste van zijn familie die naar de universiteit gaat. Zijn vader begon ooit als kelner in een visrestaurant, en klom daar op tot manager. Al het spaargeld van het gezin ging naar de particuliere school van Jorge. Als hij naar een – gratis – openbare school was gegaan was Campos nooit geslaagd voor het toelatingsexamen van de universiteit. „Het niveau van het openbaar onderwijs in Brazilië is gewoon te laag”, zegt hij.

Binnenkort maken scholieren van openbare scholen echter goede kans op een felbegeerde plek aan de universiteit. President Dilma Rousseff staat op het punt een wet te tekenen die de federale universiteiten verplicht 50 procent van hun plaatsen te reserveren voor deze groep. Van de huidige 250.000 studenten is al zo’n 10 procent binnengekomen via het quotasysteem.

De meeste opschudding in Brazilië gaat over de bepaling dat universiteiten studenten met Afrikaanse of inheemse wortels met voorkeur moeten toelaten. De federale universiteiten in Rio de Janeiro moeten zo straks 12 procent van de quotaplaatsen toekennen aan zwarte studenten.

Het is een noodzakelijke ontwikkeling, vindt Nelson Inocêncio, coördinator Afro-Braziliaanse studies van de Universiteit van Brasília (UvB). Het beeld van Brazilië als raciaal paradijs is volgens hem een mythe. Zwarte Brazilianen worden wel degelijk gediscrimineerd. „Zonder raciale quota zouden blanke studenten van openbare scholen gewoon voorrang krijgen. Zelfs bij de overheid zie je bijna geen Afro-Brazilianen op topfuncties”, zegt Inocêncio.

Het quotabeleid is mede onder invloed van de Afro-Braziliaanse beweging to stand gekomen en moet mede compenseren voor het verleden van de slavernij. Brazilië is een van de laatste landen waar de slavernij werd afgeschaft, in 1888.

Campos’ familie behoort tot de snelgroeiende opkomende middenklasse van Brazilië. Voor deze zogenoemde emergentes is het een bewijs van succes om hun kinderen naar een particuliere middelbare school te sturen. Die fungeert als prijzig toegangsbiljet voor de universiteit, die overigens gratis is. Toegang tot de universiteit is volgens de student straks niet meer gebaseerd op verdienste, maar vooral op kleur en sociale afkomst. Een hoge score op het examen is voor een student van een particuliere school dan geen garantie meer voor een plek op de universiteit.

De quota voor zwarte en inheemse studenten hebben geleid tot discussies over de nationale identiteit. Zo lijkt het ten onrechte dat er geïnstitutionaliseerd racisme is in Brazilië, zegt Roberta Kaufmann, auteur van het boek Positieve discriminatie op zijn Braziliaans: mythe of noodzaak?

Dat 73 procent van de armen zwart is, is volgens Kaufmann helemaal geen gevolg van racisme. „Natuurlijk bestaat er racisme, maar wij zijn geen racistisch land”, zegt de juriste. Het toepassen van raciale quota zal moeilijk zijn, denkt Kaufmann. Hoe stel je vast of iemand van Afrikaanse afkomst is? Brazilië kent genoeg gevallen van dezelfde ouders die blanke en donkere kinderen krijgen.

Op de UvB bepaalt vooralsnog een commissie of een student zwart is. „Een soort raciaal tribunaal. Zoiets wil je toch niet? Racisme wordt juist aangewakkerd door dit soort wetgeving”, zegt Kaufmann. Quota op basis van inkomen zouden volgens Kaufmann logischer zijn.

Volgens economiestudent Campos leiden de quota tot een lager academisch niveau. „Je lost het probleem pas echt op door het openbaar onderwijs te verbeteren.”