Brazilië geeft zwarte student voorrang

Brazilië gaat studenten op afkomst selecteren. Inheemse of Afrikaanse wortels zijn een pré. Zulke positieve discriminatie is omstreden. „Waarom is dat nodig? Ik ben donker en toch studeer ik al.”

Voor de ingang van een vervallen koloniaal universiteitsgebouw staat Jorge Campos (20) zich zichtbaar op te winden. Zijn bovenlip trilt. Zijn gitzwarte ogen knipperen achter zijn ronde brilletje. Campos maakt zich boos over de nieuwe wet die positieve discriminatie op alle federale universiteiten verplicht maakt. „Waarom is dat nodig? Ik ben donker. Het is mij ook gelukt op de universiteit te komen”, zegt de economiestudent.

Campos is de eerste van zijn familie die naar de universiteit gaat. Zijn vader begon ooit als kelner in een visrestaurant, en is daar opgeklommen tot manager. Al het spaargeld van het gezin ging naar de particuliere school van Jorge. Als hij naar een – gratis – openbare school was gegaan was Campos nooit geslaagd voor het toelatingsexamen van de universiteit. „Het niveau van het openbaar onderwijs in Brazilië is gewoon te laag”, zegt hij.

Binnenkort maken scholieren van openbare scholen echter goede kans op een felbegeerde plek aan de universiteit. President Dilma Rousseff staat op het punt een wet te tekenen die de federale universiteiten verplicht 50 procent van hun plaatsen te reserveren voor deze groep.

De meeste opschudding in Brazilië gaat over de bepaling dat universiteiten studenten met Afrikaanse of inheemse wortels met voorkeur moeten toelaten. Daarbij worden de percentages van de verschillende groepen op basis van de volkstelling per deelstaat als maat genomen. De federale universiteiten in Rio de Janeiro moeten zo straks 12 procent van de quotaplaatsen toekennen aan zwarte studenten.

Het is een noodzakelijke ontwikkeling, vindt Nelson Inocêncio, coördinator Afro-Braziliaanse studies van de Universiteit van Brasília (UvB). Het beeld van Brazilië als raciaal paradijs is volgens hem een mythe. Zwarte Brazilianen, zo blijkt ook uit onderzoek, worden wel degelijk gediscrimineerd. „Zonder raciale quota zouden blanke studenten van openbare scholen gewoon voorrang krijgen. Zelfs bij de overheid zie je bijna geen Afro-Brazilianen op topfuncties”, zegt Inocêncio.

Ruim 40 procent van de federale universiteiten doet al aan positieve discriminatie. Zo’n 10 procent van de huidige 250.000 studenten is binnengekomen via het quotasysteem. Op de Federale Universiteit van Rio de Janeiro (UFRJ), waar Jorge Campos studeert, zal door de wet het aantal quotaplekken met 1.830 toenemen tot 4.575.

Campos’ familie behoort tot de snelgroeiende opkomende middenklasse van Brazilië. Voor deze zogenoemde emergentes is het een bewijs van succes om hun kinderen naar een particuliere middelbare school te sturen. Die fungeert als prijzig toegangsbiljet voor de universiteit, die overigens gratis is. „Je kunt in Brazilië hogerop komen door hard te leren en te werken”, zegt Campos. „Een particuliere school is daarbij van essentieel belang.”

Toegang tot de universiteit is volgens de student straks niet meer gebaseerd op verdienste, maar vooral op kleur en sociale afkomst. Een hoge score op het toelatingsexamen is voor een student van een particuliere school dan geen garantie meer voor een plek op de universiteit. „Terwijl iemand van een openbare school, met een slechtere score, dan wel wordt toegelaten”, klaagt Campos.

De quota voor zwarte en inheemse studenten hebben geleid tot discussies over de nationale identiteit. Zo lijkt het ten onrechte dat er geïnstitutionaliseerd racisme is in Brazilië, zegt Roberta Kaufmann, auteur van het boek Positieve discriminatie op zijn Braziliaans: mythe of noodzaak?

Dat 73 procent van de armen zwart is, is volgens Kaufmann helemaal geen gevolg van racisme. „Natuurlijk bestaat er racisme, maar wij zijn geen racistisch land”, zegt de juriste. „Wij zijn een gemengd volk, van Europese, Afrikaanse en inheemse afkomst. De wereld kan wat dat betreft van ons leren. Onze identiteit en cultuur bestaan uit allerlei componenten, veel van Afrikaanse origine.”

Het toepassen van raciale quota zal moeilijk zijn, denkt Kaufmann, hoewel nog onduidelijk is hoe de selectie straks zal functioneren. Hoe stel je vast of iemand van Afrikaanse afkomst is? Brazilië kent genoeg gevallen van dezelfde ouders die blanke en donkere kinderen krijgen. Kaufmann is bekend sinds zij ooit een proces tegen de Universiteit van Brasília aanspande vanwege het quotasysteem, een zaak die zij verloor. De quota zijn niet in strijd met de grondwet.

Op de UvB bepaalt vooralsnog een commissie of een student zwart is. „Een soort raciaal tribunaal. Zoiets wil je toch niet? Racisme wordt juist aangewakkerd door dit soort wetgeving”, zegt Kaufmann.

Maar op de UvB wordt daar anders over gedacht, zegt onderzoeker Inocêncio. Er worden persoonlijke interviews gehouden met potentiële ‘quotistas’. Daarbij is hun uiterlijk belangrijk, maar ook hun achtergrond. „Alles wordt zorgvuldig gecheckt. Je probeert zo vooral mensen te helpen die gediscrimineerd worden.”

In 2000 nam de deelstaat Rio de Janeiro als eerste een wet aan die sociale quota op de universiteiten verplichtte. Daarna volgden universiteiten in andere regio’s. Het quotabeleid was mede onder invloed van de Afro-Braziliaanse beweging tot stand gekomen. Sinds eind jaren tachtig heeft zij nadrukkelijk een rol opgeëist in het nationale debat over sociale ongelijkheid. De quota moesten mede compenseren voor het verleden van de slavernij. Brazilië is een van de laatste landen waar de slavernij werd afgeschaft, in 1888.

Maar volgens juriste Kaufmann wordt in haar land vooral gediscrimineerd op basis van armoede. Zo is het voor arme Brazilianen moeilijk toegang te krijgen tot goed onderwijs. Quota op basis van inkomen zouden volgens Kaufmann logischer zijn.

Economiestudent Campos vindt 50 procent hoe dan ook te veel van het goede. Zodra er meer studenten op de universiteit komen op basis van quota in plaats van verdienste leidt dat volgens hem tot een lager academisch niveau. „ Je lost het probleem pas echt op door het openbaar onderwijs te verbeteren.”