Wilders verwoordt de tegenstem, en dat geeft Samsom de ruimte

Kan Diederik Samsom het kunstje van Balkenende uit 2002 herhalen, toen het CDA herrees terwijl iedereen op Fortuyn lette? De PvdA-leider moet niet te vroeg juichen.

Er werd achteraf amper over gesproken, en dat tekent de staat van de Nederlandse politiek: drie van de vier lijsttrekkers die gisteravond het ‘premiersdebat’ bij RTL4 voerden, weigerden een paar maanden geleden nog mee te tekenen aan het Lenteakkoord.

Verantwoordelijkheid nemen, waar ze ook gisteren weer graag over spraken, leidt bij het huidige electoraat vooral tot scepsis. Dus was er gisteren bij RTL geen plaats voor vier van de vijf leiders van de Lentepartijen. De SP heeft de leuze ‘Stem tegen’ al lang geleden opgedoekt – en toch is dat wat de kiezer doet.

Wie dit als uitgangspunt neemt kan er niet omheen: de man die de tegenstem het beste onder woorden bracht was gisteren opnieuw Geert Wilders. De PVV-leider was bereid particuliere zorgverzekeraars aan banden te leggen om zo „de miljoenensalarissen” van „zorgbobo’s” onder de Balkenendenorm te brengen. Hij plaatste „massa-immigratie” en EU-steun aan Zuid-Europese landen zonder problemen tegenover ouderen die straks geen zorg meer krijgen. Hij wilde terug naar de gulden. Enfin, hij deed, met dat gebruinde hoofd, zijn hele repertoire, van links naar rechts.

Toch gaven een (ondoorzichtige) instantpeiling en een reeks deskundigen na afloop aan dat PvdA-leider Diederik Samsom het debat had gewonnen. Het was vanochtend niet te zeggen hoeveel electorale waarde dit heeft. Maar de medialogica van de komende dagen wordt ongetwijfeld dat veel buzz in Samsoms voordeel wordt uitgelegd, al kunnen de doorrekeningen van het CPB gemakkelijk roet in het eten gooien.

Feit is ook dat Samsom, vooral door een verrassende keuze van Wilders, en geholpen door het format van RTL, gisteravond in de positie terechtkwam van de lijsttrekker die amper wordt aangevallen. Zo kon de PvdA-leider het gemakkelijkst de rol van bemiddelaar spelen. De man van het redelijke linkse midden.

Twee jaar geleden reserveerde Wilders zijn scherpste aanvallen voor PvdA-leider Job Cohen, die eronder bezweek. De PVV-leider volgde de regelen der polarisatiekunst: de PVV wisselt amper kiezers met de PvdA uit, dus Wilders kon er gevaarloos op slaan bij de PvdA-leider. Gisteren, en ook vrijdag bij de start van zijn campagne, maakte hij een andere keuze. Wilders ging nu tekeer tegen zijn twee voornaamste electorale concurrenten – Roemer en Rutte.

Dat is linke soep. Concurrenten afbranden voor wie jouw potentiële kiezer sympathie koestert, vergroot het gevaar dat die kiezer zich van jou, de aanvaller, afwendt. Daar komt bij dat Wilders geen weerwoord heeft tegen de kritiek van Rutte dat de kabinetsbreuk liet zien dat de PVV-leider zijn partij belangrijker vindt dan het land. De fraaie reeks vragen die debatleider Frits Wester aan hem voorhield – bezoekt hij ook geen moskee als dat miljardenorders kost? – was al even illustratief voor zijn marginalisatie als machtsfactor: neen, ook als dat duizenden banen kost weigert hij de moskee te bezoeken. Ik, Wilders, ben belangrijker dan het land waarvoor ik zeg op te komen.

PvdA-leider Samsom maakte verstandig gebruik van het relatief gemakkelijke avondje dat zijn opponenten hem gaven. Hij was menselijk maar realistisch over zorg. Hij was realistisch over de economie en de overheidsfinanciën, zonder de pijnlijke details van na 12 september te benoemen. Hij wist, bij afwezigheid van het CDA, het verhaal te claimen dat het land er niet komt wanneer politici zich alleen maar tegen elkaar afzetten.

De actievoerder van Greenpeace is volwassen geworden. Hij draagt een das en laat weten dat we één land zijn, dat we bij elkaar horen. En zoals Jan Peter Balkenende in 2002 bijna uit het niets profiteerde van de heftige tweestrijd tussen Pim Fortuyn en Ad Melkert, zo kan dat nu gebeuren wanneer Rutte, Roemer én Wilders met elkaar blijven vechten.

De avond maakte ook duidelijk waarom Mark Rutte zo laat mogelijk aan deze debatten wilde beginnen. De premier wordt allerwegen gebrandmerkt als koploper. En een koploper die heeft getekend voor een impopulair Lenteakkoord heeft weinig te winnen bij openbare ideeënconcurrentie. Bij het startschot van de VVD-campagne, zaterdag, gaf hij al te kennen dat hij de komende weken niet alleen gaat verdedigen. Zijn aanval op „de socialisten” is vrij overzichtelijk: SP, PvdA, GroenLinks zijn allemaal even erg, kijk uit voor die lui. Rutte kiest de combinatie van staatsman en populist. Hij kan het verbaal gemakkelijk aan, maar gisteren bleek ook dat de dubbelrol die hij voor zichzelf reserveert gemakkelijk kan gaan schuren. Het ene moment legt hij uit dat leiderschap betekent dat je moeilijke keuzes maakt; het andere moment krijgt de hardwerkende Nederlander een cadeautje van duizend euro.

Dan Roemer. De deskundigen waren het er vlot over eens dat de SP-leider tegenviel, en een dossiervreter zal hij nooit worden. Maar het staat te bezien of hij zoveel nadeel heeft van Wilders’ aanvallen. Roemer is veel populairder dan Wilders. Wel wist Rutte geregeld te wijzen op het gebrek aan bestuurlijke ervaring van de SP-leider.

Het bleef een Hollands debat. Vooral plannen en goede bedoelingen, weinig aandacht voor prestaties. Aan het einde wel een fraai en verhelderend blok over leiderschapsdilemma’s. Verbale dilemma’s wel te verstaan. Hoe ze het er in werkelijkheid vanaf zouden brengen bleef in het midden. En voordat Samsom te vroeg juicht: er keken gisteravond bijna 1,7 miljoen mensen naar het RTL-debat, maar veel potentiële PvdA-kiezers, 700.000, kozen voor Zomergasten.