Het vertrek van bestuurders van het VUmc verbetert niets

In een ziekenhuis ligt de macht bij de dokters en heeft het bestuur niets te zeggen. Hen wegsturen bij een ramp is een schijnoplossing, stelt Dirk de Korne.

Patiëntorganisaties en vakbonden kunnen blij zijn dat de voorzitter den en een lid van de raad van bestuur van het VUMC zijn opgestapt naar aanleiding van langdurige ruzie tussen artsen. Bij een calamiteit moet de top hangen, want die is eindverantwoordelijk.

Bij tankopslagbedrijf Odfjell lag dat voor de hand. Algemeen directeur Geert Eijsink stapte op omdat hij aanspreekbaar was op het niet volgen van de milieurichtlijnen. Ook als die niet waren nageleefd door autonome, zelfstandig werkende chemisch ingenieurs.

Bij de KLM heeft de piloot veel vrijheid, maar is hij gebonden aan de strakke veiligheidsrichtlijnen van het bedrijf. Als iets grondig mis gaat, vertrekt Peter Hartman.

Bij een ziekenhuis werkt het anders. Weliswaar dicht de wet de zorgaanbieder de taakverdeling toe bij ‘het leveren van verantwoorde zorg’ maar in de praktijk heeft het bestuur weinig te zeggen over medisch specialisten. Dat wordt in verband gebracht met de noodzakelijke medische autonomie bij behandelkeuzes voor patiënten, maar heeft in de praktijk vooral te maken met het feit dat veel medisch specialisten in een maatschap werken of in een vakgroep met een eigen hiërarchie.

Stel het bestuur wil voor alle operaties een standaard veiligheidscheck invoeren. Om te voorkomen dat links en rechts worden verwisseld of dat bij de verkeerde patiënt de prostaat wordt weggehaald. Dat klinkt eenvoudiger dan het is, zo blijkt uit onderzoek. Iedere vakgroep bepaalt de eigen procedures, en daarbinnen zijn nog individuele verschillen. Een werkwijze die voor de één de gouden standaard vormt, wordt door een ander als onwerkbaar verworpen. Standaard veiligheidschecks die in alle gevallen op dezelfde manier worden uitgevoerd, bestaan vrijwel niet in het ziekenhuis.

De peer pressure van de beroepsgroep is in de zorg veel groter dan enige druk uit de organisatie. Meer dan aan het ziekenhuis is een medisch specialist gebonden aan collega’s in de maatschap of vakgroep en aan collega-dokters in Nederland en daarbuiten. Voor andere industrieën met hoge risico’s is dit ondenkbaar. Vergelijk het ziekenhuis met luchthaven Schiphol en de medisch specialisten met de KLM die gebruik maakt van de start- en landingsbanen. Is het voorstelbaar dat het bestuur van Schiphol sneuvelt vanwege grootschalige ruzies tussen eminente KLM gezagvoerders?

De gemiddelde omloopsnelheid van zorgbestuurders is 4,4 jaar, terwijl medisch specialisten vaak hun hele werkzame leven aan hetzelfde ziekenhuis verbonden zijn. Dit komt het bouwen van een vertrouwensrelatie en het doorvoeren van verbeteringen niet ten goede.

Niet-technische vaardigheden als leiderschap, feedback geven en conflicthantering komen amper voor in de opleiding van medisch specialisten. Minister Schippers mag stellen dat het ‘vanzelfsprekend is dat hoogopgeleide professionals als artsen over hun eigen schaduw heen springen’, maar in de praktijk discussiëren medische opleidingen nog over welke vakgroep curriculumuren moet opofferen voor ‘dit suffe’ kwaliteits- en veiligheidsonderwijs. Kunnen studenten toe met een middagje minder anatomie?

Bij piloten is al tijdens de selectie voor de opleiding aandacht voor houding, teamwork en communicatievaardigheden. Niet geslaagd voor de test betekent niet starten met de dure opleiding. Slechts tien tot twaalf procent blijkt geschikt. Dit verschilt sterk van de numerus fixus praktijk in de geneeskunde.

Het opstappen van bestuursleden mag goed voelen, maar draagt niets bij aan de oplossing van het probleem in het VUmc. Meer formele betrokkenheid van de medische staf bij de ziekenhuisorganisatie is nodig. Zolang die ontbreekt, dienen amputaties alleen op de afdeling chirurgie plaats te vinden.

Dirk de Korne is gezondheidswetenschapper en deed promotieonderzoek naar de toepasbaarheid van industriële veiligheidsmethoden in ziekenhuizen aan de Universiteit van Amsterdam.