Er werd met geen woord over gerapt

Donkere plaats. Onlangs hoorde ik in een gesprek met een Rotterdamse drie uitdrukkingen die ik niet kende. Of het echt om Rotterdamse uitdrukkingen gaat, weet ik niet. Wellicht zijn ze ook elders bekend, maar dat is lastig vast te stellen. Duidelijk is wel dat ze tot de platte volkstaal behoren, dus als u daar niet van gediend bent, kunt u het best doorzappen naar het volgende blokje.

De eerste uitdrukking was in feite een eufemisme. Een bekende platte zegswijze voor ‘iets per se niet willen, iets resoluut afwijzen’ luidt: dat kun je in je reet of hol steken. Mijn Rotterdamse gesprekspartner, een vrouw van eind veertig, zei in plaats daarvan: iets daar steken waar het licht niet schijnt.

Van een man die ongeremd zijn seksuele driften volgt, zegt men in de volkstaal: hij loopt zijn lul achterna. De Rotterdamse kwam met een mij onbekende variant: z’n hersens zitten in z’n verkeerde kop.

En over een andere vrouw die vlot babbelde, zei ze: nou, die heb d’r bekkie wel bij d’r. Kennelijk een variant op: die is niet op haar bek of mond gevallen. Ze zei nog iets waar ik van opveerde, namelijk: „En toen zei ik tegen hem: weet je wat jij ken? Jij ken de tyfus genieten.”

De meest gangbare vorm van deze verwensing is natuurlijk: je kunt de tyfus krijgen. Maar met genieten vind ik ’m nog schrijnender. Geen mens geniet van ziektes, zeker niet van ernstige ziektes – dat maakt deze variant juist zo krachtig.

Detaillistisch. Een detaillist is een ‘kleinhandelaar’, het tegenovergestelde dus van een grossier. Ik heb de indruk dat steeds minder mensen detaillist gebruiken, ze hebben het meestal gewoon over winkelier. Wat je wel steeds vaker hoort en leest is detaillistisch. Onze woordenboeken kennen het niet, maar in kranten, tijdschriften en op internet wordt het volop gebruikt voor ‘gedetailleerd’. Mij doet het nog altijd pijn aan de oren, maar je vindt het inmiddels op zoveel plaatsen – ook in de Handelingen van de Tweede Kamer bijvoorbeeld – dat het binnenkort wel door woordenboekenmakers als variant van gedetailleerd zal worden goedgekeurd.

Detaillistisch lijkt vaker in Vlaamse dan in Nederlandse kranten voor te komen. Op internet is dit juist andersom: op Nederlandse websites komt het vaker voor dan op Vlaamse. Zoekmachine Google is op dit punt eigenzinnig: zoek detaillistisch en je eerste vindplaatsen gaan over detaillisten.

Escaleren. Escaleren betekent ‘stapsgewijs ernstiger worden’, maar het wordt in toenemende mate ook op een andere manier gebruikt. Een lezer schreef daarover: „Vandaag voor het eerst het volgende gehoord. Al een halfjaar probeer ik een probleem met een energiebedrijf op te lossen. Ik vroeg de helpdeskmedewerkster wat zij had ondernomen. Zij had de kwestie inmiddels ‘geëscaleerd naar haar leidinggevende’. Bij navraag blijkt deze formulering ook op IT-afdelingen populair te zijn.”

Of het op IT-afdelingen in alle ernst wordt gebruikt of gekscherend (bij wijze van pseudo-ambtelijk taalgebruik) is mij niet bekend. Een helpdeskmedewerkster die een getergde klant te woord stond, gebruikte het zonder twijfel in volle ernst voor ‘doorspelen, op een hoger niveau aan de orde stellen’.

Met geen woord gerapt. Een middelbare scholier schreef mij laatst, in een e-mail, dat er over een of andere kwestie met geen woord was gerapt. Ik dacht even dat hij een grapje maakte, maar verder ging het bericht niet over muziek.

Deze fout blijkt vaker voor te komen. Zo schreef de NOS in 2010 in een nieuwsbericht over een gehackte website: „Kort daarna werd de site uit de lucht gehaald door Spanje wegens ‘werkzaamheden’. Er werd met geen woord gerapt over de inbreuk.”

Bij nader inzien mooi dat die middelbare scholier de uitdrukking kende, want reppen voor ‘iets aanroeren, ter sprake brengen’ begint behoorlijk in onbruik te raken.