Avond met waas van weerspannigheid

Het gesprek met de machtig interessante Adriaan van Dis viel Hanneke Groenteman niet mee. Jan Leyers wilde zijn gast uit een tent lokken waar Van Dis niet uit wilde.

Britse soldaat met shell shock, uit documentaire The Last Voices of Word War I (2010).

Om Zomergast te mogen zijn, moet je ofwel een BN’er zijn ofwel een IN’er. Bekende Nederlander of Interessante Nederlander. Liefst allebei natuurlijk. En eigenlijk beantwoordt van alle Zomergasten van dit jaar Adriaan van Dis het meest aan beide kwalificaties: hij is superbekend en machtig interessant.

Ik had me dan ook, als fan van Van Dis, buitengewoon op deze avond verheugd.

Al denken we door zijn talrijke uitingsvormen alles van hem te weten, ik hoopte door zijn fragmentenkeuze iets nieuws te ontdekken. De boeken gelezen, de programma’s gezien, vrijwel alle interviews langs zien komen, van de reisseries genoten; de autobiografie liet zich schijnbaar samenstellen, en toch.... toch hoopte ik zijn blik op en zijn plaats in de wereld door dit unieke programma helderder, beeldender, completer te krijgen.

Het viel me niet mee. Jan Leyers probeerde uit alle macht Van Dis uit een tent te lokken waar hij absoluut niet uit wou. Uit beleefdheid gaf hij gehoorzaam antwoord op het te langdurige gespit in zijn psychologie, zijn trauma’s, zijn diepere lagen, maar dat gehoorzame was vaak ook remmend, afstandelijk. Hij heeft natuurlijk zelf jaren (o.a. als presentator van Zomergasten) met dit bijltje gehakt, als geen ander kent hij de masserende trucs van de interviewer en als geen ander weet hij hoe je je hakken in het zand moet zetten als een grens in zicht komt. O, zeker, hij wilde best vertellen dat hij in analyse was geweest, hoeveel dat voor hem betekend had, hoe het bij hem thuis was met de onberekenbare, getraumatiseerde vader en de niet van gevoel overlopende moeder, die het onderwerp van zijn komende boek wordt. Hij was van een „druk kind” tot een „gecontroleerd man” uitgegroeid en die controle liet hij niet varen, geen moment. „Ik weet wat ik laat zien. Ik ben niet helemaal open, al lijkt dat zo.” Bars wees hij Jan Leyers zelfs terecht toen die viste naar zijn liefdeleven en „die ene” met wie hij alles zou willen delen. „Je kan me nu wel lang en indrukwekkend aankijken, maar daar praat ik niet over, punt uit.” Terecht, dacht ik, want wat gaat dat ons eigenlijk aan. En wat kan het ons schelen?

Ik wou fragmenten zien, fragmenten. Evenals vorige keren zat ik daar meer om verlegen dan om de zogenaamd diepgravende en langdradige gesprekken over leven en lijden van de gast. Gelukkig had Van Dis bezienswaardige fragmenten uitgezocht, waar zijn fascinaties en emoties meer uit spraken dan uit persoonlijke ontboezemingen. Een willekeurige greep: een documentaire over de Indische meisjes die als hoeren voor de Japanners werden geronseld, eufemistisch troostmeisjes genoemd; een onvergetelijk interview van Hans Verhagen (is er een groter tegenstelling met Jan Leyers te bedenken?) en NSB-weduwe Florrie Rost van Tonningen; een gesprek met kunstenares Alison Lapper, geboren zonder armen en met verkorte benen; interview met Francis Bacon; de ware bekentenissen van een witte terrorist, Breyten Breytenbach. De fragmenten leidden tot behartenswaardige beschouwingen van Van Dis, over zijn fascinatie voor mismaaktheid, zijn bescheiden rol in de anti-apartheidsstrijd, zijn heldhaftigheid („ik ben geen held, ik ben een kat-uit-de-boom-kijker”), het comfort van leven in een vreemde stad, de prijs voor de zelfgekozen roem die hij betaalt, zijn levensideaal: „Op mijn vierkante millimeter redelijk fatsoenlijk in het leven staan.” Woonplaats Parijs is vanaf morgen verleden tijd („vraagt te veel van me”), de Achterhoek wordt het, er is een graf in Bergen gekocht en hij is een wanhopige optimist.

Het was een mooie avond met een waas van weerspannigheid er omheen. „We hebben ons best gedaan,” zei Adriaan van Dis tegen Jan Leyers, tot slot. Natuurlijk, stel je voor dat je je best niet doet als je aan Zomergasten meewerkt. Maar gespetterd heeft het weer niet, dat zat er gewoon niet in dit jaar. En met humor tussen de Vlaming Leyers en de BN’ers wou het ook niet vlotten.

Zaterdag 1 september deel 2 van Zomergasten met Jolande Withuis, vanaf 23.40 uur op Nederland 2.