Vreemdelingenbewaring is een vorm van pesterij

De verkiezingen van 12 september gaan dus over van alles, maar niet over de rechtsstaat. Europa, werkgelegenheid, economie, gezondheidszorg, Griekenland, dat is het zo ongeveer. Rutte noch Roemer praten over criminaliteit of vreemdelingen, de leidende thema’s voor de zomer. Fleur Agema wilde nog wel even de thermostaat in de gevangenis twee graden kouder zetten. En Wilders suggereerde deze week asielzoekers voortaan in Roemenië in de wachtkamer te zetten. Maar dat is het wel. Hij zoekt de boeman nu in Brussel. De rechtsstaat rommelt nog wat na, politiek op het zijtoneel.

Daar draaft overigens Ivo Opstelten ook nog gewoon door. Hij schonk deze week Nederland safety-spots bij pinautomaten (gele verfcirkels) en ‘vereenvoudigde aanpak van opgevoerde brommers’. Klein onderhoud dus. Over de grote klap in Waalre horen we niets meer. Opstelten gebruikte in juli toch stevige taal. De aanval op het gemeentehuis was een aanslag op de democratie en ondermijning van de rechtsstaat. Dat waren toen, en dat zijn nog steeds, speculaties. Over de motieven van de daders is sindsdien helemaal niets bekend geworden.

Was het een op de spits gedreven locale vete, een gevalletje doorgeslagen dorpspolitiek? Mij schoot de Turkse horecaman te binnen die in 2008 zijn auto voor het stadhuis in brand stak en daarna binnen ambtenaren gijzelde. Dat bleek een ruzie tussen een overspannen burger en een talmende overheid. ‘Waalre’ kan nog van alles betekenen. Wat speelde daar echt? Als de minister de hele rechtsstaat ondermijnd achtte en niet alleen de locale rechtsorde, waaruit bleek dat dan? Grote woorden leiden tot verplichtingen. Ook om ze eventueel te nuanceren.

Intussen bleek uit onderzoek door meerdere bronnen eerder deze maand waar de rechtsstaat zeker ondermijnd is. Dat was helaas geen nieuws, maar wel een voortgaande schande. Vooral omdat dat met opzet zo in stand wordt gehouden.

Als maatstaf voor een democratische rechtsstaat mag de manier waarop met ontrechten, kwetsbaren en veroordeelden wordt omgegaan. Althans dat is mij zo geleerd – en dat onderschrijf ik ook. Wie in handen van de staat valt, ontdekt pas wat burgerrechten inhouden. Zo moeilijk te onthouden zijn die niet. Dat iedereen in Nederland gelijk wordt behandeld, ongeacht ras, geslacht, afkomst etc. is er zo één. Dat een rechtsstaat een staatsvorm is waarin de overheid door het recht wordt beperkt – dat niet per toevallige meerderheid burgerrechten ingeperkt kunnen worden. Dat aan straf altijd een vonnis en een rechter te pas komen. Politiek is mooi, maar mensenrechten, die liggen ook internationaal vast. Tenminste, dat denk je. Totdat blijkt dat je in Nederland toch kan worden opgesloten en gestraft zònder veroordeling.

Ik heb het dan over de constatering van de Nationale Ombudsman en de CPT dat onze vreemdelingenbewaring niet door de beugel kan. (CPT staat voor European Committee for the Prevention of Torture and Inhuman or Degrading Treatment or Punishment. Het is de club die in Europa de rechtspleging inspecteert.) In Nederland behandelen we ongewenste vreemdelingen slecht. Namelijk als ernstige misdadigers. En niet als principieel onschuldige burgers zonder de juiste papieren, die niet meer dan een soort administratieve bewaring aangedaan kan worden.

Er is volgens het CPT in Nederland voor deze groep onvoldoende medische zorg. Het routineus gebruik van handboeien is buiten proporties. Het principiële gebruik van de isoleercel voor hongerstakers is onjuist. Er is voor hen ook ten onrechte geen onderwijs- of werkaanbod. De Nationale Ombudsman noemde vreemdelingenbewaring ‘inhumaan’. Wie daar vastzit, weet niet voor hoe lang, wordt behandeld als een misdadiger, zit met een ander in een ruimte van twee bij vijf meter opgesloten, gedurende zestien uur per etmaal ‘op cel’ en heeft zeer beperkt bezoek, telefoon- of internet toegang. Fouilleren, visitaties, prikkeldraad – deze ‘bewaring’ in een soort inloopkast, komt feitelijk neer op celstraf. Jaarlijks worden 6.000 mensen gemiddeld zo’n 100 dagen aldus opgesloten, met uitschieters tot 18 maanden. Elders kan het wel humaan. In Zweden, Australië of het Verenigd Koninkrijk kunnen ingesloten vreemdelingen zich wel binnen het gebouw vrij bewegen. Daar zijn sport- en werkruimten wel beschikbaar, is dagelijks bezoek en communicatie wel toegestaan. Nederland is deze groep aan het pesten met celstraffen.

Het weerwoord van verantwoordelijk minister Leers was onthullend. Volgens hem kunnen de vreemdelingen hier best aan ontkomen. Namelijk door mee te werken aan uitzetting. Eigen schuld, dikke bult, je doet het jezelf aan. Dat mag dus nooit een reden zijn om de mensenrechten maar op te schorten.

Folkert Jensma

Debat op nrc.nl/rechtenbestuur Twitter @folkertjensma