Breivik heeft spijt - van te weinig doden

De zaak tegen Anders Breivik is voorbij, maar hij blijft de Noren tergen. Hij lachte bij zijn vonnis en had spijt dat er niet nóg meer doden vielen. Overlevenden willen verder.

Veel nabestaanden en overlevenden hadden er moeite mee: de glimlach van Anders Breivik toen de rechter vrijdagochtend bepaalde dat hij niet krankzinnig was toen hij vorig jaar 77 mensen vermoordde. Ze ervaren het als onrechtvaardig dat Breivik tevreden is met de uitspraak, waartegen het OM niet in beroep gaat. Maar ja, hij kreeg wel de maximale gevangenisstraf: 21 jaar.

„Het belangrijkste is dat Breivik de komende jaren achter slot en grendel verdwijnt”, zei Stian Løken, die de moordpartij op het eiland Utøya – waar 69 jonge sociaal democraten om het leven kwamen – overleefde. Het is, erkende hij, verleidelijk om je te concentreren op de hersenspinsels van iemand die je leven heeft verwoest. „Maar wat schiet je er mee op? Beter is het dit vreselijke hoofdstuk af te sluiten.”

Gemengde gevoelens. Dat hielden de meeste overlevenden en nabestaanden van de slachtoffers van ‘22-7’ over aan hun lange dag in de rechtbank. Met bedrukte gezichten liepen zij tegen de avond het zwaar bewaakte gebouw uit. Sommigen wuifden de journalisten weg, anderen beantwoordden keer op keer dezelfde vragen: is dit de uitkomst waar je op had gehoopt, ben je opgelucht dat het voorbij is, is 21 jaar genoeg?

„Het was een chaotische periode, geef ons tijd om dit alles te verwerken”, zei Adrian Pracon, die een boek schreef over zijn overlevingsstrijd op Utøya. Op de vraag of Breivik ‘gewonnen’ had, zoals sommigen suggereerden, omdat hij zijn zin had gekregen, haalde Pracon (21) zijn schouders op. „Nee, de rechters hebben zijn geestesgesteldheid goed onderzocht. Ze zijn er zeker van dat hij geen behandeling nodig heeft.”

Een enkeling, zoals Azem Selaci, werd overmand door woede. „Gerechtigheid”, schreeuwde de Kosovaar, wiens zus Lejla op Utøya werd gedood, terwijl ze Breivik beval te stoppen met schieten. „Als dit gerechtigheid is, waar gaat het dan heen met deze wereld?”

Dertien maanden had Noorwegen toegeleefd naar het vonnis. Zou Breivik toerekeningsvatbaar worden verklaard of niet? Dat bleek vooraf moeilijk in te schatten; deskundigen konden het niet eens worden over zijn geestesgesteldheid. Psychiaters Torgeir Husby en Synne Sørheim oordeelden dat hij aan paranoïde schizofrenie lijdt. Andere psychiaters schreven dat hij niet gestoord is.

Rechter Wenche Elisabeth Arntzen liet weinig heel van het rapport van Husby en Sørheim. „Radicale politieke standpunten kunnen in subculturen gewoon zijn”, zei zij, doelend op Breiviks rechts-extremistische visies. „Het hoeven geen waanideeën te zijn.” Arntzen vond het „principieel bedenkelijk” om misdadigers „de verantwoordelijkheid voor hun daden te ontnemen”.

Uit een opiniepeiling blijkt dat 72 procent van de Noren vindt dat Breivik niet krankzinnig is. De meesten verwachten dat hij nooit meer terugkeert in de maatschappij, omdat vijfjaarlijkse evaluaties na zijn straf niet zullen resulteren in vervroegde vrijlating. Dat wordt ook bemoeilijkt door een noodwet, die stelt dat „een patiënt voor zijn eigen veiligheid opgesloten kan blijven in een behandelingsinstituut, zolang de politie meent dat er gevaar is dat iemand hem wil aanvallen voor wat hij heeft gedaan”. De rechter hield het er op dat Breivik nog steeds gevaarlijk is als zijn straf er op zit – hij is dan 53.

De rechters hadden ruim acht uur gesproken toen Arntzen aan Breivik vroeg of hij zich neerlegde bij het vonnis. Hij begon een lange zin: „Ik erken deze rechtbank niet, ik wil mij verontschuldigen tegenover militante nationalisten omdat ik niet meer mensen heb gedood, ik kan de uitspraak niet aanvaarden...” Maar halverwege werd zijn microfoon al op afstand uitgezet en greep Breiviks advocaat Geir Lippestad in: „Hij gaat niet in hoger beroep.”

Breivik reageerde uiterlijk onbewogen toen de rechter tot in detail beschreef waar en hoe hij zijn slachtoffers om het leven had gebracht. Zo nu en dan leek de Noor zelfs bijna in te dommelen; zijn ogen werden naarmate de dag vorderde steeds kleiner.

’s Avonds keerde Breivik terug naar de Ila-gevangenis in Oslo. Hij krijgt de beschikking over drie cellen van elk acht vierkante meter; om te studeren, te slapen en zich te bewegen. Er gaan geruchten dat hij aan een biografie werkt. „Publicatie zou een storm van kritiek opleveren”, zei overlevende Pracon.