Minder huizen = minder banen = minder vakkennis

Sinds 2008 zijn in de bouw 43.000 banen verdwenen. Oudere bouwvakkers komen niet aan de bak, leerlingen krijgen geen contract en haken af. De zorgen over kennis die verloren gaat groeit. „Jongeren kiezen liever schoon werk.”

Eppo König

In Canada kun je bij Volker Wessels zó aan de slag. Het internationale bouwbedrijf heeft er vooral wegwerkers nodig. Zelfs aan de oostkust worden Canadezen geworven om vierduizend kilometer verderop asfalt aan te leggen – en ’s winters weer uit te graven. Solliciteer en „bouw een geweldig leven!” staat op de website van Volker Stevin, de Canadese tak van Volker Wessels.

Financieel directeur Jolanda Poots van Volker Wessels, is pas teruggekeerd uit de provincie Alberta. Ze zegt: „Als je onze bedrijven daar vraagt wat hun grootste probleem is, zeggen ze allemaal: werknemers. Als ik een jonger broertje had, dan stuurde ik hem naar Canada.”

In Nederland daarentegen kun je bij Volker Wessels niet zomaar aan het werk – bij twee dochterbedrijven in Dordrecht en Papendrecht verdwijnen juist tachtig banen. De vakbonden FNV Bouw en CNV Vakmensen hielden er deze week een actie ‘aan de poort’ en deelden voor de slagbomen flyers uit.

Poots: „We lopen niet voorop in ontslagrondes. In de eerste helft van dit jaar hadden we 39 ontslagen op een totaal van 16.000 werknemers. Dat is nog steeds verschrikkelijk. Maar de druk wordt steeds groter, dan moet je ingrijpen. De continuïteit van de onderneming staat voorop.” Tot eind dit jaar verliezen nog eens 260 mensen hun baan, maakte Volker Wessels vanochtend bekend.

De halfjaarcijfers die de grote, beursgenoteerde bouwbedrijven BAM, Volker Wessels en Heijmans deze week bekendmaakten, geven allemaal hetzelfde beeld: buiten Nederland moet je je winst halen, in Nederland gaat het ronduit slecht. De groei is al vlak over de grens te vinden, in België en Duitsland, maar niet hier. Vooral de situatie in de woningbouw is dramatisch door de crisis op de woningmarkt. De bouwbedrijven verkochten alledrie opnieuw minder huizen dan een jaar geleden: BAM 1.154, Volker Wessels 311 en Heijmans 400. En de vooruitzichten zijn niet gunstig. BAM verwacht dat de huizenmarkt tot mogelijk begin 2015 verslechtert. Ten opzichte van de piek in 2008 zullen de huizenprijzen in totaal 25 tot 30 procent dalen, denkt het bedrijf.

Na vijf jaar crisis lijkt de bouw de sector die er het slechtst aan toe is. Sinds 2008 zijn er 43.000 banen verdwenen, ofwel 11 procent van het aantal werknemers, volgens cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). ‘Honderd bouwers per maand failliet, kopte bouwkrant Cobouw eerder deze maand.„De werkgelegenheid in de bouw is nog nooit zo ongunstig geweest als nu”, zegt directeur Taco van Hoek van het Economisch Instituut voor de Bouw (EIB), het onderzoeksbureau voor de sector. „We zien nu vijf opeenvolgende kwartalen van krimp in de bouw. Ter vergelijking: als de economie als geheel twee kwartalen krimpt, spreken we over een recessie. Bovendien is het einde van de krimp nog niet in zicht. De werkloosheid in de bouw zal dus nog verder oplopen en krijgt een steeds langduriger karakter. Iemand van vijftig die al enkele jaren werkloos is, vindt die nog een baan als de bouw over enkele jaren weer aantrekt?”

Zorgen zijn er ook over het dalend aantal jongeren dat in de bouw werkt. Het aantal cao-bouwvakkers onder de twintig jaar is sinds 2008 bijna gehalveerd tot 4.700, volgens cijfers van het EIB. Tegelijkertijd daalde het aantal inschrijvingen bij alle bouwopleidingen, van vmbo tot hbo, dit schooljaar met 16 procent naar ruim 20.100. Fundeon, het adviesbureau voor het opleiden van personeel in de bouw, waarschuwt voor het ontstaan van een kennisgat.

„Ons streven is om het natuurlijke verloop in de bouw te compenseren met geschoolde instromers”, zegt Fundeon-directeur Sander Van Bodegraven. „Dat halen we bij lange na niet. Een deel van de oplossing moet komen van zij-instromers, vooral uit de landbouw en industrie. Mensen die niet de koninklijke route via het vmbo tot hbo hebben genomen, dus. En gelukkig zijn er her en der initiatieven tegen de stroom in om jongeren aan de sector te binden.”

Een van die initiatieven is BouwEkeep, een detacheringsbedrijf zonder winstoogmerk in Amsterdam. Het bedrijf is afgelopen februari opgericht door enkele opleidingsbedrijven in Noord- en Zuid-Holland.

„We proberen jongeren aan een vaste baan of aan tijdelijk werk te helpen”, zegt directeur Gerrit Schuijt. „Voor de crisis traden leerlingen vaak in dienst bij het bedrijf waar ze tijdens hun opleiding werkten. Maar na een reorganisatie mogen bouwbedrijven een half jaar geen nieuw personeel aannemen. Leerlingen die soms drie, vier jaar bij zo’n bedrijf werken, gelden na hun diploma-uitreiking als nieuwe werknemers en krijgen geen contract. En dat is zonde.”

BouwEkeep sluit een arbeidsovereenkomst met jongeren en probeert hen ergens te plaatsen, voor een maand tot een half jaar. Schuijt: „Tot nu toe hebben drie jongens een vaste baan gevonden en staan er tien op de loonlijst. Het loopt nog niet storm, maar we rommelen door. ”

Met al het slechte nieuws wordt de bouw er voor jongeren ook niet aantrekkelijker op, vindt Schuijt. Nog los van het zware lichamelijke werk. „Bij de bouw denken mensen direct aan rugklachten. Ik zeg altijd: de meeste hernia’s vind je bij verpleegsters.”

Bestuursvoorzitter Bert van der Els van bouwbedrijf Heijmans herkent het imagoprobleem. „Het is sowieso lastig om jonge mensen te vinden. Veel lageropgeleide jongeren kiezen liever schoon werk, een negen-tot-vijf-baan in een hotel. In de bouw, vooral in de infrastructuur, werk je vaak ’s nachts en langs de weg. Dat spreekt veel jongeren niet aan.”

Van der Es is niet zo bang voor een kennisgat. „In het verre buitenland zie je hoe je met relatief weiniggeschoolde arbeid toch hele complexe gebouwen kunt maken. Grote torens, grote snelwegen. Je moet alleen veel meer voorbereiden in de planning en techniek.”

Nico de Vries, topman van BAM, benadrukt dat de crisis vooral ook hoogopgeleiden afschrikt. „Als de bouw aantrekt, zal er snel een tekort zijn aan goed opgeleid personeel”, zegt hij. „In de jaren tachtig was er ook een heftige crisis op de woningmarkt. Tien jaar later zagen we een tekort aan regiodirecteuren.”

Van der Els van Heijmans kampt met hetzelfde probleem. Om je concurrentiepositie te verbeteren, moet je in crisistijd juist innoveren, zegt hij. Voor gespecialiseerd personeel is er daarom wel plek. „Wij zoeken met name goede technici voor ontwerp en engineering. Hogergeschoolden die met ons willen werken aan het huis van de toekomst.”

Toch bedreigt de onderlinge concurrentie uiteindelijk ook de werkgelegenheid, zegt Mieke van Veldhuizen, cao-onderhandelaar bij FNV Bouw. „Bouwbedrijven doen nu waar ze altijd al goed in zijn geweest: ze concurreren elkaar kapot.”

Om nog opdrachten binnen te slepen, verlagen bouwbedrijven hun tarieven en hun winstpercentages. BAM, het grootste bouwconcern van Nederland, haalt bijvoorbeeld slechts 1,9 procent winst uit de omzet – vorig jaar nog 3 procent. Dat is niet veel voor een miljardenbedrijf. En hoe minder winst, des te scherper een bedrijf op de (loon)kosten let.

Om te bezuinigen, huren veel bouwbedrijven buitenlandse uitzendkrachten of zzp’ers in, zegt Van Veldhuizen. „Je ziet heel veel schijnzelfstandigen in de bouw: ontslagen werknemers die als freelancers weer voor de baas komen werken. Alleen bouwen ze geen pensioen op en betaalt de werkgever geen premies. Van die premies worden de loonkosten voor bouwvakkers in opleiding deels betaald. En zo krijg je een vicieuze cirkel.”