‘Ik ben een echte dweeplezer’

Literaire liefdesbetuiging van Martha Heesen, die net de Gouden Lijst won voor haar jeugdboek Bajaar, aan Charlotte Brontes Jane Eyre.

‘Jane Eyre lees ik vanaf mijn tiende. Bij elkaar nu al zo’n vijftig jaar. Het is mijn lijfboek – als zoiets tenminste bestaat –, waarvan de 19de-eeuwse stijl me nog steeds aanspreekt. Terwijl ze haar levensverhaal uit de doeken doet, richt Jane zich expliciet tot de lezer. Prettig, die stijl van toen. Echt vertellen.

Jane Eyre is een ontzettend romantisch boek. Heerlijke kost als je jong bent. Vooral de scène waarin Jane het heidelandschap van de Midlands in vlucht. Ze is er dan achter gekomen dat ze niet met meneer Rochester kan trouwen. Van diens dochter Adèle wordt zij, op haar achttiende, gouvernante in het huis Thornfield Hall. Niet lang daarna worden ze verliefd op elkaar. Ze willen met elkaar trouwen. Maar vlak voordat ze ja tegen elkaar zeggen, blijkt Rochester nog getrouwd te zijn. Met de gek verklaarde Bertha Mason, die in een zolderkamer van Thornfield Hall woont.

,, Jane besluit het huis te verlaten. Ze vertrekt met het weinige geld dat ze heeft naar Whitcross, een onbeduidende plaatsje omgeven door valleien, bergen, veen- en heidelandschap en brede, witte, eenzame wegen. Jane loopt daar het heideveld in en blijft er overnachten.

„Dat prachtig beschreven woeste Noorden van de Midlands vormde een belangrijk onderdeel van mijn leeservaring. Toen ik als jong meisje las hoe Jane dat landschap introk dacht ik: dat kón toen zomaar. Mij werd op die leeftijd verteld dat er in de wildernis enge mannen op de loer lagen. Jane heeft daar geen erg in. Ze is zo vrij en dapper, ze neemt besluiten, kiest niet voor de gemakkelijkste weg. Ze slaapt alleen onder de sterrenhemel. Geweldig leek me dat. In zo’n wereld wilde ik ook wel leven.

„Naarmate ik ouder word, vind ik het lastiger om mij aan een boek over te geven. Voor het personage Eline Vere bijvoorbeeld, kon ik als jong meisje nog sympathie opbrengen. Klakkeloze empathie. Ik was een echte dweeplezer.

„Nu ik ouder ben, lees ik Eline Vere veel kritischer, en wordt Eline steeds meer en vervelend pathologisch geval. Sympathie voor haar opbrengen – ik ben dat steeds lastiger gaan vinden.

Jane Eyre is een spiegel, een meetlat. En het vertelt net als Eline Vere meer over mijn ontwikkeling als lezer. Nu zie ik het moralisme, het chauvinisme, Jane’s pedantheid, haar soms hinderlijke godsvrucht, het onwaarschijnlijke beeld van meneer Rochester.

„Ik vind dat ontzettend leuk om te merken hoe mijn blik op deze roman door de jaren heen is veranderd. Maar het is ook lastig, het schept afstand. Ook vind ik het, naarmate ik ouder wordt, moeilijker om mij met de 18-jarige Jane Eyre te vereenzelvigen. , maar uiteindelijk wint de vroege leeservaring het telkens weer van de latere.

Jane Eyre heeft zich in mijn binnenste genesteld. Mijn oude Nederlandse vertaling, door Clare Lennart, bezit ik nog steeds. Die heb ik zo vaak gelezen. Het boek ligt totaal uit elkaar. Ik herlees het jaarlijks. Als ik genoeg heb van een dag, duik ik in bed en sla ik het open. Als jong meisje dook ik erin weg. En nu lees ik het nog steeds om mij erin te verliezen.

Charlotte Brontë: Jane Eyre. Olympus, 560 blz. €15,-