Twee spitsen bij FC Roette

De verkiezingen lijken uit te monden in een premiersstrijd, dus overwegen kiezers een strategische stem. Niet heel logisch, want we kiezen onze premier niet en VVD en SP overwegen zelfs om samen te gaan regeren.

‘Wie wordt premier, Mark Rutte of Emile Roemer? We zien een nek-aan-nek race tussen VVD en SP.’ Volgens veel opiniemakers is dit waar het om gaat bij de Tweede-Kamerverkiezingen van 2012. Want, wordt er dan bij gezegd: het gaat erom wie na 12 september het voortouw mag nemen in de kabinetsformatie. Veel kiezers overwegen daarom een ‘strategische stem’ op VVD of SP. Al was het maar om de tegenpartij uit het Torentje te houden. Logisch toch?

In 1977 voerde Joop den Uyl campagne met de leus ‘Kies de minister-president’. Hij won de verkiezingen met glans. De PvdA van zittend premier Den Uyl werd met tien zetels winst (54 zetels!) duidelijk de grootste. De PvdA kreeg het voortouw in de formatie. Na een half jaar formeren trad Dries van Agt aan als minister-president. Het Dagboek van een onderhandelaar dat PvdA’er Ed van Thijn over deze episode schreef, is op dit moment het meest gelezen boek onder partijstrategen.

Ook in 1982 werd Den Uyl de grootste, met als formatie-uitkomst de eerste van drie kabinetten onder leiding van CDA’er Ruud Lubbers. De partij die het voortouw krijgt, levert niet automatisch de premier.

„Doen we het liberaal of sociaal”, is de ultieme keus die de SP de kiezer voorlegt. Van 1998 tot 2010 zaten partij 1 en 2 gebroederlijk in één kabinet. Den Uyl of Van Agt, Kok of Bolkestein, Balkenende of Bos: al deze opponenten regeerden uiteindelijk samen. Wordt het Rutte of Roemer? De kans is groot dat het na 12 september Rutte én Roemer wordt.

We kiezen in Nederland geen premier. Sterker: als de verkiezingen voorbij zijn, kan niemand met zekerheid vaststellen welke coalitie het land krijgt. Hoeveel kiezers voorzagen in 2010 de gedoogcoalitie van VVD, CDA en PVV? Als de SP de grootste wordt, zeggen de andere partijen, net als Maxime Verhagen in 2010: „Ons past bescheidenheid.” En ze leunen nog eens achterover.

De Tweede Kamer heeft onlangs de koningin buiten het formatieproces gezet. Zij is niet meer voorhanden om zachte drang uit te oefenen. Dat is misschien wel in het nadeel van de SP, want veel partijen die een nieuw kabinet aan een meerderheid kunnen helpen, prefereren Rutte als premier. Van de aanhangers van de vijf ‘Kunduz’-partijen willen alleen GroenLinksers liever Roemer, peilde De Hond.

In de VVD en de SP wordt serieus overwogen om samen te regeren. Oud VVD-leider Hans Wiegel is als formateur van een coalitie met VVD en SP in Noord-Brabant zeer te spreken over de socialisten, die hij ‘compromisbereid en constructief’ noemt. Eerste-Kamervoorzitter Fred de Graaf (van de VVD) vindt dat zijn partij heel goed met de SP het volgende kabinet in kan.

De SP heeft veel over voor het pluche. ‘65 blijft 65’ heeft de partij al overboord gegooid. Het socialisme van de SP is – in een lang proces van parlementarisering – langzaam veranderd in sociaal-democratie jaren ’70-stijl, zeggen ze zelf. De SP komt van ver, want toen Den Uyl premier was, vergeleek de SP hem in het partijblad De Tribune nog met Nixon en Hitler.

Door – als het moet met de VVD – succesvol aan een kabinet deel te nemen, kan de SP strategisch twee vliegen in één klap slaan. Ze maakt de PVV een kopje kleiner door te bewijzen dat ook een protestpartij in staat is zich te transformeren tot betrouwbare coalitiepartner. Met uitstekende bewindspersonen en aantrekkelijk voor grote groepen kiezers. En, belangrijker: de SP kan de PvdA van het veld spelen en definitief haar rol overnemen als grootste op links.

Smeerolie is belangrijk voor een coalitie. Rutte gunde het veel kleinere CDA in 2010 evenveel bewindslieden als de VVD. Zelfs als de SP de grootste wordt, zou Roemer als ultieme geste Rutte het premierschap kunnen gunnen. Dan zijn Merkel en de financiële markten weer even gerustgesteld: in Holland keine Experimente! Het is al eens eerder vertoond: in 1971 was de PvdA de grootste partij en de KVP tweede, maar de leider van de vierde partij werd premier: Barend Biesheuvel van de ARP.

Rutte of Roemer? In het Nederlandse kiesstelsel is dat een vraag die de kiezer niet kan beantwoorden. Gaan we links of rechts, progressief of conservatief evenmin. Zolang er nog geen mogelijkheid is om een extra vakje rood te maken bij de gewenste minister-president of coalitie, is de verstandigste ‘strategische stem’ een stem op de partij waarmee de kiezer zich, om wat voor reden dan ook, het meest verwant voelt. Want in ons versplinterde partijenlandschap is de kans dat die partij daadwerkelijk invloed gaat uitoefenen tamelijk groot. En wie premier wordt – en van welke coalitie – dat weten we helaas pas na Kerstmis, aan het einde van de traditioneel lange formatie.