Rutte óf Roemer? Nee, het wordt Rutte én Roemer

Waarom strategisch stemmen op de VVD of de SP, als je geen invloed hebt op de formatie? Stem gewoon op de partij die het dichtst bij je staat, betoogt Jaap Jansen.

Veel opiniemakers denken dat het maar om één ding gaat bij de verkiezingen op 12 september: wie wordt premier, Mark Rutte of Emile Roemer? Ze zien een nek-aan-nek race tussen VVD en SP. En wat ze er dan bij zeggen: het gaat erom wie na 12 september het voortouw mag nemen in de kabinetsformatie. En daarom zouden veel kiezers een ‘strategische stem’ op VVD of SP overwegen. Al was het maar om de tegenpartij uit het Torentje te houden. Logisch toch?

In 1977 voerde Joop den Uyl campagne met de leus ‘Kies de minister-president’. Hij won de verkiezingen met glans. De PvdA van zittend premier Den Uyl werd met tien zetels winst (54 zetels!) duidelijk de grootste. De PvdA kreeg het voortouw in de formatie. Na een half jaar formeren trad Dries van Agt (CDA) aan als minister-president. Het Dagboek van een onderhandelaar dat PvdA’er Ed van Thijn over deze episode schreef, is onder partijstrategen op het moment het meest gelezen boek.

Ook in 1982 werd Den Uyl de grootste, met als formatie-uitkomst de eerste van drie kabinetten onder leiding van CDA’er Ruud Lubbers. De partij die het voortouw krijgt, levert niet automatisch de premier.

‘Doen we het liberaal of sociaal’, is de ultieme keus die de SP de kiezer voorlegt. Van 1998 tot 2010 zaten partij 1 en 2 gebroederlijk in één kabinet. Den Uyl of Van Agt, Kok of Bolkestein, Balkenende of Bos: al deze opponenten regeerden uiteindelijk samen. Wordt het Rutte of Roemer? De kans is groot dat het na 12 september Rutte én Roemer wordt.

We kiezen in Nederland geen premier. Sterker: als de verkiezingen voorbij zijn, kan niemand met zekerheid vaststellen welke coalitie het land krijgt. Hoeveel kiezers voorzagen in 2010 de gedoogcoalitie van VVD, CDA en PVV?

De Tweede Kamer heeft onlangs de koningin buiten het formatieproces gezet. Zij is niet meer voorhanden om zachte drang uit te oefenen. Dat is misschien wel in het nadeel van de SP, want veel partijen die een nieuw kabinet aan een meerderheid kunnen helpen, prefereren Rutte als premier. Van de aanhangers van de vijf Kunduz-partijen, willen alleen GroenLinksers liever Roemer, zo peilde Maurice de Hond.

In de VVD en de SP wordt serieus overwogen samen te regeren. Oud-leider van de VVD Hans Wiegel is als formateur van een coalitie met VVD en SP in Noord-Brabant zeer te spreken over de socialisten, die hij „compromisbereid en constructief” noemt. Voorzitter van de Eerste Kamer Fred de Graaf (VVD) vindt dat zijn partij heel goed met de SP het volgende kabinet in kan.

De SP heeft veel over voor het pluche. Ze heeft ‘65 blijft 65’ al verlaten. Het socialisme van de SP is – in een lang proces van parlementarisering – veranderd in sociaal-democratie jarenzeventigstijl, zeggen ze zelf. De SP komt van ver, want toen Den Uyl premier was, vergeleek de SP hem in partijblad De Tribune nog met Nixon en Hitler.

Door – als het moet met de VVD – succesvol aan een kabinet deel te nemen kan de SP strategisch twee vliegen in één klap slaan. Ze maakt de PVV een kopje kleiner door te bewijzen dat ook een protestpartij in staat is zich te transformeren tot betrouwbare coalitiepartner, met uitstekende bewindspersonen en aantrekkelijk voor grote groepen kiezers. En, belangrijker: de SP kan de PvdA van het veld spelen en definitief haar rol overnemen als grootste op links.

Smeerolie is belangrijk voor een coalitie. Rutte gunde het veel kleinere CDA in 2010 evenveel bewindslieden als de VVD. Zelfs als de SP de grootste wordt, zou Roemer als ultieme geste Rutte het premierschap kunnen gunnen. Dan zijn Merkel en de financiële markten weer even gerustgesteld: in Holland keine Experimente! Het is al eens eerder vertoond: in 1971 was de PvdA de grootste partij en de KVP tweede, maar de leider van de vierde partij werd premier: Barend Biesheuvel van de ARP.

Rutte of Roemer? In het Nederlandse kiesstelsel is dat een vraag die de kiezer niet kan beantwoorden. Gaan we links of rechts, progressief of conservatief? Zolang er nog geen mogelijkheid is om een extra vakje rood te maken bij de gewenste minister-president of coalitie, is de verstandigste ‘strategische stem’ een stem op de partij waarmee de kiezer zich, om wat voor reden dan ook, het meest verwant voelt. Want in ons versplinterde partijenlandschap is de kans dat die partij daadwerkelijk invloed gaat uitoefenen tamelijk groot. En wie premier wordt – en van welke coalitie – dat weten we helaas pas na Kerstmis.

Jaap Jansen is politicoloog en redacteur bij Pauw & Witteman. Hij schreef dit artikel op persoonlijke titel.