Kneden tot het vonnis naar wens is

Gisteren verklaarde het Roemeense Constitutioneel Hof het referendum over het aftreden van president Basescu ongeldig. Er is nog altijd zware politieke druk op rechters in Roemenië.

Correspondent Zuidoost-Europa

Boekarest. Dana Ghicajanu (20) hoort bij de Roemenen die de hoop vormen van de Europese Unie. Bijna begint het tweede jaar van haar studie rechten in Cluj, een levendige stad in het noordwesten van Roemenië. Ze wordt opgeleid met de handboeken van de EU, over de scheiding der machten en het belang van een onafhankelijke rechtspraak. Ze is actief bij een online magazine over justitie. En ze wil ooit rechter of officier van justitie worden.

Maar voorlopig nog niet. „Kennissen die al aanklager zijn, raden me aan te wachten. Het land wordt nu nog geleid door ex-communisten en hun vrienden.” Een officier van justitie die een verdachte met connecties en geld vervolgt, wordt van een zaak gehaald, hoort ze. Of overgeplaatst naar een uithoek van het land.

In de aanloop naar het vonnis van het Roemeense Constitutioneel Hof* van gisteren, over de geldigheid van het recente referendum over afzetting van president Traian Basescu, werden klachten over fraude nagetrokken en kiezerslijsten opgeschoond. Ghicajanu zag hoe dat ging. Aanklagers van het Anti-Corruptie Directoraat gingen van deur tot deur om te onderzoeken of met het referendum is gefraudeerd, vertelt ze. „Mensen moeten op een Bijbel zweren dat ze niet twee keer hebben gestemd.” Ze is teleurgesteld in haar land. „Dat zijn toch communistische praktijken?”

Ghicajanu staat niet alleen in haar frustratie. De Europese Commissie en de Raad van Europa hebben de afgelopen weken ferme taal gesproken over de politieke druk op rechters.

De machtige president Basescu en het kamp van premier Ponta blijken rechters en aanklagers te zien als een stuk gereedschap om hun onderlinge strijd te beslechten. Leden van het Hof klagen over zware politieke druk. In een noodkreet begin deze maand aan onder meer de Europese Commissie en de Raad van Europa schrijft de president van het Hof Augustin Zegrean over bedreigingen en beledigingen door de regering.

Het versterkt de twijfel aan het succes van de EU om lidstaten te hervormen naar West-Europees model. In juli publiceerde de Europese Commissie een rapport over de vorderingen van Roemenië in de hervorming van justitie en corruptiebestrijding, vijf jaar na toetreding tot de EU in 2007. In één woord samengevat: onvoltooid. Er is vooruitgang, maar wie had gedacht dat de nieuwe lidstaten na een paar jaar klaar zouden zijn, heeft zich ernstig verkeken.

Hoe komt dat?

Onder begeleiding van de EU zijn inmiddels vrijwel alle wetboeken aangepast, aan de hand van de beste voorbeelden binnen de EU. Alle voorgeschreven organen, raden, commissies, wetten en procedures bestaan. Maar de cultuur is niet één twee drie veranderd, zegt Andrea Chis (42), rechter bij het Hof van Beroep in Cluj. Pogingen van politici om rechtbanken en aanklagers onder druk te zetten zijn er in Roemenië nog voortdurend, vertelt ze. De kunst is je daar niet door te laten beïnvloeden. „Dat leer je stap voor stap.”

In het Constitutioneel Hof dat nu de politieke strijd tussen Basescu en Ponta moest beslechten, zitten vooral professoren en advocaten. „Die zijn daar niet op getraind. Nu er zoveel druk is, zie je dat ze ervan schrikken.”

Onder druk stelde het Constitutioneel Hof het vonnis over het referendum uit tot gisteren. Een verlenging van de politieke instabiliteit met drie weken. Extra tijd voor nieuwe verwarring en intriges. Het voedde de argwaan dat machthebbers de wet en juridische macht net zo lang proberen te buigen en kneden, tot de uitkomst naar hun wens is.

Maar dankzij de Europese bemoeienis en de vrij beschikbare informatie, onder meer op internet, is onder een groeiend aantal Roemenen het bewustzijn ontstaan dat dit niet is zoals het hoort.

Wat het vertrouwen niet helpt, is dat in ex-Sovjetstaten een traditie bestaat om instanties na te spelen, meent de Bulgaarse jurist Hristo Ivanov van het Bulgarian Institute for Legal Initiatives, een non-gouvernementele organisatie die de ontwikkeling van de rechtsstaat bevordert. Onder het communisme was een decor opgetrokken van parlementen en rechtbanken. Het waren lege hulzen. Nu het Sovjetblok is verruild voor de EU, geldt dat deels nog steeds, zegt Ivanov. Het parlement is geen actieve wetgevende macht. De pers geen waakhond. Burgers zijn niet gewend om eisen te stellen. „Besluiten worden nog steeds genomen in telefoongesprekken en geheime ontmoetingen.”

Maar niet iedereen speelt meer mee. Door alle nieuwe procedures en toegenomen transparantie wordt het geleidelijk moeilijker om op de oude voet door te gaan. Rechters en aanklagers worden mondiger en weten zich dan gesteund door Europese collega’s.

Een betrokken westerse diplomaat pleit voor geduld: „We praten over state building, over ontwikkelingen waar een of twee generaties over heen moeten gaan. Je vraagt jonge democratieën om in een paar jaar klaar te zijn om zich te meten met de meest ontwikkelden ter wereld, die eeuwen aan hun rechtsstaat hebben gebouwd.” Andrea Chis zegt: „We zijn halverwege de transitie.”