Pussy Riot is het echte gevaar niet

De zaak rond punkrockgroep Pussy Riot krijgt veel aandacht. Maar het echte gevaar voor Poetin komt van binnenuit. De elite roert zich, zo betoogt Hubert Smeets.

Het gaat goed met Rusland. Althans beter dan een jaar geleden. Maar rechters schrijven hun vonnissen nog altijd niet zelf. De vrouwen van punkrockband Pussy Riot ervaren aan den lijve dat het Kremlin de strafmaat bepaalt. Toch moet president Vladimir Poetin opletten. Er kan zomaar ergens een Brutus opduiken.

Zijn thuisbasis Sint-Petersburg wordt al brutaal. Het zomerse forum in pension De Stormvogel, ooit het sportieve buitenverblijf voor studenten en docenten aan de sovjetuniversiteiten in Leningrad, werd afgelopen weekeinde nu eens niet alleen bezocht door de kritische lui die vooral in de Westerse pers aan het woord komen. Ook oude loyalisten waren van de partij. Zoals Ilja Ponomarjov en Gennadi Goedkov, twee parlementariërs voor de partij Rechtvaardig Rusland, die ooit door het Kremlin ‘in de markt’ is gezet. En Gleb Pavlovskij, de oude spindoctor van Poetin, die met zijn ‘politieke technologie’ alle verkiezingen naar zijn hand wist te zetten. De opmerkelijkste genodigde was Valeri Fedotov, een lokale bons van Poetin. Voor Fedotov, chef van de presidentiële partij Verenigd Rusland op het Vasili Eiland in Sint-Petersburg, is de zaak tegen Pussy Riot een keerpunt. Het wordt ook hem blijkbaar te dol.

Met hun deelname aan het forum illustreerden zij de intrinsieke zwakte van de BV Kremlin, de machtsmachine die volgens Pavlovskij het staatskapitalisme in Rusland runt. Pavlovskij is een cynicus en niet vies van een beetje politieke stank. Juist daarom is hij interessant.

Ruim twee weken geleden gaf Pavlovskij een interview aan de website Polit.Ru. De kop: „De staat van Poetin hangt aan een zijden draadje.” Want waarop kan Poetin nog bouwen, nu hij Moskou en andere grote steden als electorale machtsbases heeft verloren? „Of op een schrandere bureaucratie, die er niet is, óf op angst,” is het dilemma dat Pavlovskij schetst. „Het regime verkeert in een steeds diepere crisis. Poetin heeft een nieuw volk nodig,” aldus Pavlovskij.

De repressie is daarom geen signaal aan het adres van de oppositie. Pussy Riot zit niet gevangen om de oppositie de stuipen op het lijf te jagen. „De waarschuwingen zijn gericht aan de pijlers van het systeem van gisteren: aan loyale maar wankelende groepen: de stedelijke klasse, het stedelijke kapitaal,” concludeert Pavlovskij.

Die analyse wordt dagelijks op kleine en grote schaal bevestigd. Anderhalve week voor de bijeenkomst in De Stormvogel kreeg Poetin bijvoorbeeld een open brief met een onverwachte afzender: Andrej Makarevitsj van popgroep Masjina Vremeni (De Tijdmachine) die menig verkiezingscampagne van de leider heeft ondersteund. Dus niet een brief van de Huub van der Lubbe maar van de Guus Meeuwis van Rusland.

Makarevitsj verwijt Poetin dat nu al 95 procent van het land wordt leeggeplunderd door het ambtenarenapparaat: „Ik geloof niet dat u ook zo spuugt op het land dat u als president heeft gekozen,” besluit Makarevitsj. Als zo’n brave zanger dat soort teksten optikt, dan heeft het establishment een legitimatieprobleem in eigen electorale kring.

Wat kan het apparaat nog uitrichten om het systeem te redden? Theoretisch is een vorm van verlicht stalinisme denkbaar, maar praktisch lijkt het onmogelijk. Een neostalinistische harde hand is zo goed als onmogelijk door de rol die de middengroepen spelen. De middenklasse bestaat niet meer alleen uit jonge ondernemers en oude sovjetintelligentsia, zoals in de jaren negentig. Weliswaar zijn de middengroepen sterker verbonden geraakt met de staat door het bureaucratisch systeem dat Poetin heeft gebouwd – corruptie eist die tol – de middengroepen beginnen niettemin te lijken op vergelijkbare klassen elders. De jeugdige middenklasse spaart en leent bijvoorbeeld meer dan ooit in de geschiedenis. Wie spaart of leent wil geen corrupte willekeur, maar rechtstatelijke zekerheden. En die kan een patriarchaal despotisch regime per definitie niet bieden.

Het is deze verandering die het Kremlin het meest bedreigt en steeds openlijker wordt bediscussieerd door voormalige vennoten die alles aan Poetin hebben te danken maar niet meer dankbaar zijn.

Het draait in Rusland niet primair om Pussy Riot. De vrouwen verdienen zeker mededogen, en hun strafzaak heeft de zwakte van het systeem onthuld. Maar uiteindelijk is het verstandiger oog te hebben voor de staatselite, voor de spijtoptanten uit de kring van Poetin zelf. Loyalisten als Gleb Pavlovskij. Die zien dat het systeem uitgewoond is en kiezen eieren voor hun geld.

Het gevaar voor de BV Kremlin komt dus van binnenuit. Als de elite, die van Poetin heeft geprofiteerd, hem nu een sta-in-de-weg vindt, kan zich een schisma binnen het systeem voltrekken.

Daarom gaat het goed met Rusland, althans beter.

Hubert Smeets is redacteur van NRC Handelsblad.