'VS klem in oude waarden'

Geert Mak vermoedde al dat zijn voorganger John Steinbeck in Travels with Charley veel uit zijn duim gezogen had. „Maar het was veel erger dan ik dacht.”

Schrijver Geert Mak (Vlaardingen, 1946) reisde in 2010 drie maanden lang de Amerikaanse auteur Jonh Steinbeck (1902-1968) na, die in 1960 voor zijn boek Travels with Charley drieëndertig van de Verenigde Staten aandeed.

Steinbeck trof een ‘rottend lijk’ aan, opgeblazen door de gassen van het opkomende consumentisme. Hoe zou u de VS een halve eeuw later omschrijven?

„Als een man die verstrikt is geraakt in zijn eigen netten. Het is nog steeds een land met veel potentie, maar de Amerikanen zitten klem in een waardenpatroon dat past bij de 19de eeuw, niet de 21ste eeuw.”

Waarin verschillen de VS uit 1960 van die uit 2010?

„Na de Tweede Wereldoorlog veranderden de VS van een overlevingsmaatschappij in een consumptiemaatschappij. Hoewel Steinbeck in de jaren dertig had gezien wat armoede onder gewone Amerikanen had aangericht, maakte hij zich zorgen over deze transformatie. Vooral over de morele gevolgen ervan.

„Op dit moment komt de lage middenklasse in de VS opnieuw in een overlevingsmaatschappij terecht. Daarop reageren deze Amerikanen door op de Republikeinen te stemmen, de partij waarvan ze op economisch gebied juist niets te verwachten hebben. Kennelijk val je in moeilijke tijden terug op politici die zeggen jouw culturele normen en waarden te delen.”

In de loop van uw tocht kwam u erachter dat Steinbeck een onbetrouwbaar reisauteur is.

„Ik had altijd al het vermoeden dat hij het een en ander uit zijn duim had gezogen, maar het was veel erger dan ik dacht. De helft van de reis was zijn vrouw erbij, terwijl zij geheel uit het verhaal is geschreven, zodat alleen de man en zijn hond overbleven. Verder vertelt Steinbeck over overnachtingen in plaatsen waar hij in volle vaart doorheen reed en noteert hij gesprekken die hij nooit heeft gevoerd.

„Als journalist vind ik dat zoiets niet kan. Je mag een verzinsel niet als non-fictie verkopen. Maar het is natuurlijk wel zo dat goede fictie ook iets zegt over de werkelijkheid. Ik beschouw Travels with Charley niet langer als een foto, maar als een fraai aquarel, waarin veel Amerikanen zich indertijd herkenden.”

U bent een Europeaan van het soort dat in de VS ‘liberal’ wordt genoemd. Hoe keek u aan tegen al die mensen die in diners de opinies van Fox News herhaalden?

„Ik ben journalist. Mijn onderwerp probeer ik zo onbevangen mogelijk tegemoet te treden. Ik heb misschien geen begrip voor die mensen, maar ik wil ze wel begrijpen.”