Vroeger was het bedrijfsleven toch echt anders

Titel: Het menselijk kapitaal Sociaal ondernemersbeleid in Nederland.

Auteurs: Erik Nijhoff en Annette van den Berg

Uitgever: Boom, 368 pagina’s

ISBN: 9789461058973, ¤ 38,50

Titel: Tussen concurrentie en concentratie. Belangenorganisaties, kartels, fusies en overnames.

Auteurs: Bram Bouwens en Joost Dankers

Uitgever: Boom, 328 pagina’s

ISBN: 9789085069430, ¤ 38,00

Dit zijn twee sobere boeken in een ambitieuze reeks. Sober in (schrijf)stijl en vormgeving, zelfs saai ogend bij eerste doorbladeren, al volgt na elk hoofdstuk tekst een hoofdstuk foto’s. Met staatsieportretten, zoals het bestuur van de Vereniging van Nederlandse Papierfabrikanten, bijeen in Valkenburg. Maar ook foto’s met klassieke tegenstellingen, zoals de jonge, in overall gestoken arbeider met gezonde kuif, die een envelop met inhoud aanneemt van een wat oudere, kalende man in kostuum. Het is zijn beloning voor een goed idee. Jaar? 1965.

Dit zijn deel 3 en 4 van een reeks van zeven boeken. Een aangenaam ambitieuze reeks, genaamd BINT. Dat is de afkorting van Bedrijfsleven In Nederland in de Twintigste eeuw, een project met talloze onderzoekers, geëntameerd vanuit de Universiteit Utrecht. In de raad van advies zie je de brede basis: ex-topmanagers, Agnes Jongerius (ex-FNV voorzitter) en de vanzelfsprekende leiding van Alexander Rinnooy Kan (voorzitter SER, straks voorzitter van de commissarissen van De Nederlandsche Bank).

In de eerdere BINT-delen stonden ‘ondernemers’ respectievelijk ‘internationalisering’ centraal. Nu gaat het om ‘concurrentie, concentratie en kartels’ en ‘menselijk kapitaal’. De boeken combineren de grote greep van de geschiedenis met aparte hoofdstukken en kaders over specifieke thema’s en onderwerpen. En ja, vroeger was het toch echt anders, zoals blijkt uit het wel en wee van de kartels. Afspraken tussen bedrijven die concurrentie wegnamen, waren decennia een geaccepteerde, ja door de overheid gesanctioneerde vorm van samenwerking. „Over de precieze omvang en betekenis van kartels in het Nederlandse bedrijfsleven bestaat veel onduidelijkheid”, schrijven de auteurs. Jammer genoeg werpen zij er niet meer licht op. Dit is geen boek met onthullingen. Ondernemingen vormen nog steeds kartels, maar nu worden sommige opgerold en de deelnemers én hun bazen beboet.

Kartels werden pas in 1998 wettelijk verboden, een breuk met het verleden. Het mooie van deze twee boeken is dat je opeens meer breukvlakken ontdekt. In de economische depressie van de jaren dertig liet het bedrijfsleven bijvoorbeeld zijn oppositie varen tegen grotere overheidsbemoeienis met de economie. Bedrijven hoopten ervan te profiteren, zo hoog was de nood. Na de Tweede Wereldoorlog kwamen vergelijkbare politieke stromingen terug, maar de sociaal-economische ordening veranderde radicaal. Tegenwoordig heet dat het poldermodel, maar de auteurs typeren terecht het „ongeplande, reactieve en improviserende karakter” van de sociaal-economische veranderingen. Elke regeling (arbeidsmarkt, sociale wetgeving, pensioen) was steeds weer anders georganiseerd. Maar wel met voortdurend overleg. Langs talrijke lijnen. Daardoor steeds hechter.

Als hoogtepunt van dat overleg geldt het Akkoord van Wassenaar (1982), waarin werkgevers en vakbonden winstherstel én arbeidsduurverkorting afspraken. Het belang van het Akkoord moet vooral in de effecten op langere termijn worden gezocht, schrijven de auteurs. Maar in de publieke beeldvorming was het meteen van grote betekenis. Ja, achteraf was het akkoord een klassieker, maar de kortetermijnbetekenis waag ik te betwijfelen. Minder dan een jaar later volgden langdurige en intense stakingsacties. Niks consensus van een akkoord, maar strijd. Die stakingsgolf blijft, als ik het goed lees, ongenoemd. Het is overigens curieus en vermakelijk om tussen alle tekeningen, cartoons en werkplaatsen vol arbeiders geen enkele foto te zien van een werkstaking.

Dit is geen strandliteratuur, maar wel een geslaagde poging om een eeuw economie, bedrijfsleven en breukvlakken te beschrijven. Daarom: vier ballen.

Menno Tamminga