Svetozar Gligoric, 1923 - 2012

Het is moeilijk om in kort bestek het lange en rijke leven te beschrijven van Svetozar Gligoric, die dinsdag in Belgrado na een hartaanval overleed, 89 jaar oud. Gligoric was in zijn beste tijd een van de sterkste schakers van de wereld, maar hij was ook partizaan in de Tweede Wereldoorlog, organisator, journalist, schrijver, wedstrijdleider van matches om het wereldkampioenschap en bovenal een man die in de hele schaakwereld werd gezien als een toonbeeld van rechtschapenheid en integriteit.

In zijn laatste jaren werd hij ook nog componist en tekstschrijver van liedjes, zodat hij op 88-jarige leeftijd zijn eerste album uit kon brengen. Wie Gligoric zag, zag vitaliteit, levensvreugde en vriendelijkheid.

Hij kwam, zoals hij schrijft in zijn boek I Play against Pieces (2002), uit een arm gezin. Zijn vader stierf toen hij negen was, zijn moeder toen hij zeventien was. Schaken deed hij pas vanaf zijn dertiende, met stukken die hij uit kurken had gesneden. Als zestienjarige werd hij kampioen van de sterkste club van Joegoslavië en nationaal meester.

Zijn schaakloopbaan werd voor jaren onderbroken door de inval van Duitsland en zijn bondgenoten in april 1941. Gligoric was opgenomen in een pleeggezin dat vluchtte naar de bergen van Montenegro. In 1943 sloot hij zich daar aan bij de verzetsorganisatie van de communistische partizanen.

Omdat hij iets van wiskunde wist, dachten die dat hij verstand moest hebben van halfzware wapens. Hij kwam aan het hoofd te staan van een kleine artillerie-eenheid en verliet in 1945 tot zijn grote opluchting de oorlog met twee militaire onderscheidingen en de rang van kapitein.

In de eerste jaren na de oorlog was hij vooral dagbladjournalist. Hij maakte reisreportages, schreef over buitenlands nieuws, en ook over schaken.

In de jaren vijftig was hij de sterkste schaker buiten de Sovjet-Unie, de voorman van Joegoslavië, in die tijd de tweede schaaknatie van de wereld. In 1958 werd hij door David Bronstein de derde schaker van de wereld genoemd. Zelf vond hij dat zijn schaakcarrière na 1959 bergafwaarts ging, maar de lijst van zijn toernooioverwinningen daarna is onafzienbaar. De laatste overwinning, samen met Smyslov en Unzicker, was in het Donner Memorial in Amsterdam in 1994.

Zijn grootste commerciële succes als auteur was een Engelstalig boek over de match tussen Fischer en Spassky in 1972. Het verscheen een dag na afloop van de match en er schijnen 400.000 exemplaren van verkocht te zijn.

Een curiositeit: in de film Straw Dogs van Sam Peckinpah uit 1971 liggen hoofdrolspelers Dustin Hoffman en Susan George aan het begin, als alles nog vredig is, samen in bed. Dustin Hoffman is verdiept in een boek van Gligoric: Selected Chess Masterpieces. Het kon worden opgevat als een teken dat het niet helemaal pluis was tussen het echtpaar.

Gligoric heeft de hoogste onderscheidingen van zijn land gekregen. Wat was dat land? We zouden nu zeggen dat het Servië was. Hij voelde zich echter geen Serviër, maar een Joegoslaaf, die een afschuw had van het nationalisme dat zijn land uiteen scheurde.

Muziek was naast literatuur en films altijd een grote liefde van hem geweest, maar pas aan het begin van deze eeuw nam hij lessen in pianospel en harmonieleer. Vorig jaar presenteerde hij zijn eerste album van liedjes, met de verzameltitel Hoe ik de twintigste eeuw overleefde. Als hij niet door een hartaanval geveld was, had hij dit jaar een tweede cd uitgebracht.

In 1967 plaatste Gligoric zich in een soort tweede schaakjeugd voor de kandidatenmatches, waarin hij uitgeschakeld zou worden door Michail Tal. Eerst speelde hij een trainingsmatch tegen Hein Donner, die hij met 6,5-3,5 won. Donner zei daarna dat hij het spel van Gligoric niet begreep. Energiek en rechtlijnig aanvalsspel, wat was daar zo moeilijk aan te begrijpen?

Hein Donner - Svetozar Gligoric, Eersel 1968, zesde partij

1. d4 Pf6 2. c4 g6 3. Pc3 Lg7 4. e4 d6 5. Pf3 0-0 6. Le2 e5 7. d5 Pbd7 8. Le3 Een zet die niet populair is geworden. 8...Pg4 9. Lg5 f6 10. Lh4 Ph6 11. Pd2 g5 12. Lg3 f5 13. exf5 Pf6 14. Pde4 Pxe4 15. Pxe4 Lxf5 16. f3 Voorzichtiger was 16. Ld3. 16...g4 17. Lf2 Een ernstige fout. Na 17. 0-0 zou het nog ongeveer gelijk staan. 17...gxf3 18. gxf3 Helaas is deze verzwakking van zijn koningsstelling gedwongen. Wat wit ongetwijfeld niet op tijd had gezien, was dat 18. Lxf3 weerlegd zou worden door 18...Lxe4 19. Lxe4 Txf2 20. Kxf2 Dh4+ 21. Ke3 Pg4+ 22. Kd2 Pf2 en zwart wint. 18...Pg4 Zwarts stukken springen als duveltjes uit een doosje. 19. Ld3 Pxf2 20. Pxf2 Dh4 21. 0-0 e4 De ene energieke aanvalszet na de andere. Wit kan niet met zijn loper of zijn pion op e4 nemen, omdat dan 22...Le5 beslist. 22. Pxe4 Lh3 23. Te1 Le5 24. De2 Kh8 25. Kh1

25...Txf3 Een mooie klap. 26. Dxf3 Lg4 27. Df2 Lf3+ 28. Kg1 Lxh2+ Ook 28...Tg8+ was ruim voldoende. Wit gaf op wegens 29. Dxh2 Tg8+.