'In Zuid-Afrika gaat protest altijd gepaard met geweld'

In Zuid-Afrika is het dodental van het bloedbad onder mijnwerkers gestegen tot 34. „Een grote bende”, zegt analist Mashele over optreden van politie én politici.

Het bloedbad donderdag bij de Zuid-Afrikaanse Marikana-mijn had voorkomen kunnen worden als de politie beter was getraind. Dat zegt sociaal wetenschapper en veiligheidsanalist Prince Mashele, directeur van het Centre for Politics and Research, een denktank in Pretoria. „De politie in Zuid-Afrika is niet voorbereid op dergelijke ontvlambare situaties en ontbeert iedere vorm van leiderschap. Agenten raken steeds weer in paniek.”

Vrijdagmiddag maakte de hoogste politiebaas, generaal Riya Phiyega, bekend dat bij de actie tegen de stakende mijnwerkers een dag eerder 34 mensen zijn gedood. 78 mensen raakten gewond. De politie handelde louter uit zelfverdediging, zei ze op een persconferentie. Ruim 250 stakers zijn opgepakt, ondermeer wegens wapenbezit.

Phiyega gaf aan geen specifieke orders te hebben gegeven, maar commandanten ter plaatse vrij te hebben gelaten te doen wat nodig was. Zij besloten met scherp te schieten.

„Als je een blanco cheque uitdeelt, gebeuren dit soort dingen”, zegt analist Masheli in een telefonisch gesprek. „Een week lang hadden de stakers op dezelfde rots gezeten, dan zou je een tactische operatie kunnen voorbereiden om ze uiteen te drijven. Dat is duidelijk niet gebeurd.”

Wat is er mis?

„Agenten zijn niet getraind en ze worden niet geleid. De onlangs benoemde politiechef, mevrouw Phiyega, werd op een ochtend wakker en was generaal. Ze is een ambtenaar, die geen enkele achtergrond in het politieapparaat heeft en niets van politiewerk weet.”

Zuid-Afrika had de laatste jaren een ongelukkige keuze van nationale politiecommissarissen: de door toenmalig president Thabo Mbeki benoemde politiechef Jackie Selebi werd in 2010 veroordeeld tot vijftien jaar cel wegens aannemen van steekpenningen. Zijn opvolger, de door Zuma aangetrokken showman Bheki Cele, werd in 2011 geschorst na acceptatie van een frauduleus leasecontract voor een nieuw politiekantoor.

„Politieke benoemingen”, concludeert Mashele, „brengen niet het effectieve politieapparaat dat Zuid- Afrika nodig heeft. Het geweld tegen de mijnwerkers lijkt me excessief.”

Wat zegt dat over dit land?

„Door de apartheid en het verzet daartegen is de cultuur van geweld tot diep in de samenleving doorgedrongen. Protest gaat altijd gepaard met geweld, of dat nu een staking om loonsverhoging is of een demonstratie tegen slechte dienstverlening van de gemeente. Autobanden en overheidsgebouwen worden in brand gestoken, betogers zwaaien met stokken of kapmessen en gedragen zich agressief tegen de politie. Die reageert ook vaak gewelddadiger dan elders in de wereld. De politiek is intussen onzichtbaar.”

Wat hadden politici moeten doen?

„President Zuma had met een grote delegatie ministers naar die mijn gemoeten om het gesprek aan te gaan. De drieduizend stakers zaten al een week op die rots en de spanningen liepen steeds hoger op. Maar ze hebben het niet eens geprobeerd. Het is een grote bende.”

Luisteren boze mijnwerkers dan naar politici?

„Waarschijnlijk niet en dat is misschien nog wel een groter probleem. Politieke leiders hebben geen enkel gezag bij de gewone mensen. Het ANC onder president Zuma heeft voor veel mensen afgedaan. Dagelijks schrijven kranten over corruptie; hoe denk je dan dat mensen je respecteren? Zoals de menigtes zich vroeger tegen het apartheidsbewind keerden, zo keren ze zich nu tegen de democratisch verkozen regering en haar ordetroepen. Die hebben deze week gereageerd op een manier die we sinds de apartheid niet meer gezien hadden. Dat is wrang.”

En de vakbonden?

„Ook daar zie je een diepe kloof tussen de bestuurden en de bestuurders. De vakbondsleiders probeerden de menigte bij de mijn in bedwang te houden, maar dat lukte niet. Vakbonden in Zuid-Afrika zijn traditioneel al erg gewelddadig. Het is zorgelijk dat de leden zich steeds minder aantrekken van hun voormannen .”