Column

Afspraak is afspraak

Afspraak is afspraak. Klinkt robuust. Maar eigenlijk is het niet meer dan broos bijgeloof waar we in bedrijfsleven en politiek wanhopig aan vasthouden.

De verkiezingscampagne is van start. In Nederland en in de VS. Een van de favoriete bezigheden van campagnevoerders is erop te wijzen dat anderen zich niet aan hun beloftes houden.

Nee, natuurlijk heeft Obama veel van zijn mooie beloftes niet waargemaakt. Net als Bush jr., Clinton, Bush sr., Reagan, Carter, Ford en hun voorgangers. En ook Rutte heeft zich niet aan zijn woord gehouden. Net als Balkenende, Kok, Lubbers, Van Agt, Den Uyl, Biesheuvel en de rest.

Afspraak is afspraak. Als kiezer, consument en collega wil ik consistentie. Maar eigenlijk weet ik dat het niet realistisch is om bestendigheid van mezelf en mijn medemens te verwachten.

Dat geldt niet alleen in de politiek, maar ook thuis en op het werk. Een van de grootste problemen in bedrijven is het onvermogen om eenmaal bedachte plannen ook werkelijk uit te voeren. De meeste veranderpogingen in bedrijven mislukken. Niet sinds kort, maar al decennia.

Dit probleem kost bestuurders regelmatig de kop. Een analyse van het zakenblad Fortune liet een aantal jaren geleden zien dat ruim 70 procent van de bestuursvoorzitters die gedwongen vertrekken, dit moet doen omdat het niet lukt om aangekondigde plannen ook daadwerkelijk te implementeren.

Een vaste waarde in menselijk gedrag is dat we vaak iets anders doen dan we zeggen. Hoe komt dat? Psycholoog Daniel Kahneman maakt net als veel van zijn collega’s onderscheid tussen twee systemen in ons brein. Twee verzamelingen van processen die tegen elkaar inwerken. Hij presenteert het volgende testje om deze twee systemen zelf te ervaren.

- Een knuppel en een bal kosten samen 1 euro en 10 cent.

- De knuppel is 1 euro duurder dan de bal.

- De vraag is nu: hoeveel kost de bal?

De meeste mensen zijn geneigd om meteen ‘10 cent’ te antwoorden. Maar vlak nadat dit antwoord in je hoofd opkomt, corrigeert het brein zichzelf: „Hoho, niet zo snel, 10 cent kan niet, want dan zouden knuppel en bal samen 10 cent plús 1,10 euro kosten en dat is 1,20 euro. Het juiste antwoord is: 5 cent.”

De test illustreert het fundamentele conflict tussen de twee systemen binnen ons brein. Systeem 1 opereert snel, onbewust, emotioneel en automatisch. Het reageert vooral op de omstandigheden en bestuurt het leeuwendeel van ons denken en doen. Systeem 2 werkt traag, bewust, rationeel, gecontroleerd en heeft veel minder invloed op ons gedrag.

Een afspraak is helemaal geen afspraak. We maken mooie plannen met systeem 2, maar bij de uitvoering lopen we tegen de beperkingen van systeem 1 aan. Of we beloven volautomatisch het één in situatie X en zeggen vervolgens, volautomatisch iets geheel anders toe in situatie Y.

Vaak spreken we dingen af die helemaal niet kunnen. Bij veel beloften van politici, managers en mezelf moet ik denken aan een klassieke cartoon van Hein de Kort. Daarop hangt een mannetje in een file woedend uit zijn autoraampje en schreeuwt: „Ik tel tot drie en dan gaan we allemaal tegelijk 120 rijden! 1, 2...”

Ik zeg: laten we ons voortaan vooral verbazen over beloftes en plannen die wél worden uitgevoerd. Dat is pas nieuwswaardig. En voer een boete in voor politici en managers die niet lang genoeg studie hebben gemaakt van menselijk gedrag.

Marike Stellinga is op vakantie en wordt vervangen door gedragsonderzoeker, trainer en schrijver Ben Tiggelaar.