Stemwijzer of Kieskompas: eens, oneens of geen van beide

Deze week gingen ze weer online: Stemwijzer en Kieskompas. De invloed van de stemhulpen is groot. Miljoenen kiezers vullen ze in, en een op de vijf kiezers laat zijn keuze bepalen door de uitkomst. Toch hebben de makers al jaren kritiek op elkaars methode. Vandaag gaan Kars Veling (Stemwijzer) en André Krouwel (Kieskompas) voor het eerst rechtstreeks met elkaar in debat.

Ja, natuurlijk hebben ze elkaars stemhulpen al ingevuld. En dat leidde tot verrassingen. André Krouwel, voormalig deelraadslid voor de PvdA, belandde „tot zijn grote schrik” bij de SP. Grappend: „Ik ben te links voor mijn inkomen.” Ook Kars Veling, oud-lijsttrekker van de ChristenUnie, kwam niet uit bij zijn eigen politieke stroming. „Ach”, zegt hij, „ik ben niet zo’n partijman meer.”

De afgelopen jaren was er veel animositeit tussen Stemwijzer en Kieskompas. Krouwel bestempelde de werkwijze van zijn grotere concurrent herhaaldelijk als „bagger”. De Stemwijzer-makers repliceerden dat Krouwels methode niet transparant was en dat Kieskompas „een spelletje mastermind” is.

Nu gaan beide partijen voor het eerst rechtstreeks met elkaar in debat. Locatie: het Haagse hotel Corona. Een twistgesprek aan de hand van vier stellingen.

Stemwijzer is de beste

Kars Veling (Stemwijzer): „De Stemwijzer is een nuttig instrument. Hij is zorgvuldig samengesteld, is goed toegankelijk en beslaat het hele politieke spectrum. Mensen vullen hem graag in.”

André Krouwel (Kieskompas): „Ik heb niets tegen de mensen die de Stemwijzer maken. Die deugen, zeker de heer Veling. Ook het idee van de Stemwijzer is geweldig. Ze waren de eerste in de wereld, en het vindt overal navolging. Maar het is slecht uitgevoerd. Om te beginnen brengt de Stemwijzer alles terug tot een ja/nee-vraag. Op die manier dwing je met name de middenpartijen naar links of naar rechts te buigen, terwijl ze dat niet willen.

„Verder stelt Stemwijzer de partijen in staat om te liegen. Ze sturen hun stellingen naar de partijen, en die kunnen vervolgens naar believen antwoorden. Jack de Vries van het CDA heeft toegegeven dat zijn partij in 2006 de grenzen van de geloofwaardigheid heeft opgezocht. Bij tien van de dertig stellingen hebben ze toen de PvdA uitgescholden, in plaats van hun eigen standpunten weer te geven. De Stemwijzer liet zich voor hun karretje spannen. Ze schrappen stellingen onder druk van partijen.”

Veling: „Onzin. We sturen een groslijst van stellingen naar de partijen, voorzien van wat wij denken dat hun antwoord is. De partijen zeggen vervolgens of ze het daar mee eens zijn of niet. We gaan het gesprek met ze aan, maar het oordeel over wat de partijen vinden, is aan ons. Ik heb er dit jaar dicht op gezeten, en wij hebben niet één antwoord geaccepteerd waarvan we dachten: dit is niet in overeenstemming met het verkiezingsprogramma.”

Krouwel: „Dan is er iets veranderd. Vroeger mochten partijen bij jullie gewoon teksten toevoegen die niet in hun programma stonden. In 2006 deed het CDA dat. Ook 2010 is dat nog gebeurd.”

Veling: „Het is voortschrijdend inzicht. En het komt ook door de discussie die er is geweest. Ik ben sinds een jaar directeur en heb vanaf het begin gezegd: we maken ons kwetsbaar ten opzichte van partijen als je ze niet zelf opties geeft. Daarom hebben we dat deze keer wel gedaan. Dat heb ik opgeschreven in een stuk op onze site. Dat jij dat niet weet, André, verbaast me.

„Maar je moet de betekenis van de Stemwijzer ook niet overschatten. We laten de opvattingen van de partijen zien, het is geen stemadvies. Wij hebben geen wetenschappelijke pretentie.”

Krouwel: „De Stemwijzer heeft een enorme impact, 1 op de 5 mensen gebruikt hem. De helft van de zwevende kiezers laat zijn stem erdoor bepalen. Stemwijzer heeft de uitslag van de vorige verkiezingen beïnvloed. Maar tegelijkertijd zeggen jullie: wat wij doen, is geen wetenschap. Dat kan niet.”

Veling: „Ik hoor zelden een wetenschapper zo vaak zeggen dat hij wetenschappelijk te werk gaat als u. Zelfs natuurkundigen doen dat niet. Ik sta open voor wetenschappelijke kritiek.”

Krouwel: „Er is bij meneer Veling een veel verantwoordelijker houding dan bij zijn voorgangers. Maar dat komt omdat wij de Stemwijzer al die tijd hebben gebasht. Omdat we continu hebben gezegd: is dit wel goed, klopt dit wel? Daardoor komt er een debat op gang.”

Kieskompas is de beste

Krouwel: „Bij het Kieskompas hanteren we een schaal van 5 gradaties, van ‘helemaal mee eens’ tot ‘helemaal niet mee eens'. Als je dat niet doet, ziet de kiezer niet dat er een groot verschil is tussen de gematigde partijen als CDA, PvdA en VVD en de radikalinski’s als SP en PVV. En bij ons krijg je geen stemadvies, zoals bij de Stemwijzer, maar word je geplaatst in een assenstelsel. Op de horizontale as: hoe links of rechts ben je op sociaal-economisch gebied? Op de verticale as: ben je conservatief of progressief?”

Veling: „Wij geven helemaal geen stemadvies. Daar zijn we na 2006 mee opgehouden. We geven nu een rangorde aan. Maar jij roept dat toch nog de hele tijd. Je verkondigt sowieso al jaren onwaarheden over Stemwijzer in de media, André. Dat vind ik beneden niveau.”

Krouwel: „Een rangorde is toch een advies? Veel mensen zien het in ieder geval nog wel zo.”

Veling: „Waarom kiezen jullie op de verticale as voor de tegenstelling conservatief-progressief? Die is inmiddels sterk achterhaald. Veel politicologen zeggen: er moet een derde as bij: internationaal versus lokaal georiënteerd.”

Krouwel: „Daar is geen consensus over. Je hebt een geld-as en een moraal-as. Geld en moraal gaan niet samen, en daarom staan ze in ons model loodrecht op elkaar. Op die moraal-as staat trouwens van alles, van pro- of anti-Europa tot veiligheid tot medisch-ethische kwesties.”

Veling: „Dus standpunten over euthanasie en Europa staan bij jullie op dezelfde as?”

Krouwel: „Bij u staat alles op één as – ook de economie.”

Veling: „Ik vind het Kieskompas een interessante tool. Maar het is de vraag of hij bruikbaar is voor grote aantallen mensen die weinig ervaring hebben met politiek. Zeker voor laagopgeleiden is hij nogal complex.”

Krouwel: „Ik vind het vreemd dat Stemwijzer zegt dat wij de mensen niets mogen leren. Daar zijn jullie zelf toch ook voor? Dat we te complex zouden zijn, is de grootst mogelijke onzin. Ook wij proberen lageropgeleiden voor politiek interesseren. Maar de Stemwijzer denkt dat kiezers dom zijn. Kijk, ik kom zelf uit een arbeidersmilieu. Als jongetje ben ik naar de mavo gestuurd omdat mijn vader havenarbeider was. Dus word ik ziedend van het dom houden van mensen. Uw voorganger als directeur van ProDemos heeft het Kieskompas ooit ‘een spelletje mastermind voor intellectuelen’ genoemd.”

Veling: „Ik zou dat nooit doen.”

De stellingen deugen niet

Krouwel: „De Stemwijzer heeft heel slechte stellingen. Er ontbreken heel belangrijke thema’s. Waarom is er geen stelling over de euro en de financiële steun aan de zuidelijke eurolanden? Dat is absurd.”

Veling: „We hebben drie stellingen over Europa.”

Krouwel: „Ik heb het over de euro, meneer. Deze verkiezing gaat over of we in de euro blijven, of we een neuro en een zeuro krijgen, of we steun aan de zuidelijke eurolanden geven. Dat is het centrale punt van deze verkiezingen. U mist dat gewoon, en dat komt door uw selectie van stellingen.”

Veling: „Jullie stelling luidt: ‘Nederland moet in de euro blijven.’ Maar er is maar één partij die dat niet vindt: de PVV. Dus dat voegt niets toe.”

Krouwel: „Er zijn ook twee partijen voorstander van een mogelijke georganiseerde exit uit de euro: SGP en ChristenUnie. Maar dat past niet in jullie vraagstelling.”

Veling: „Natuurlijk is Europa van belang, Maar het gaat vooral over de discipline, over de wijze waarop Europa meer kracht moet krijgen, bijvoorbeeld het toezicht op de banken. Er is niemand die bepleit dat we uit de EU moeten, behalve Wilders. Als zo’n stelling erin had gezeten, had het naar ons idee niets toegevoegd.”

Krouwel: „Bij Kieskompas gaan we niet zomaar met wat mensen in een kamer zitten om te bedenken: wat leeft er, waar moeten we stellingen over maken?”

Veling: „Zomaar in een kamer zitten? Dat vind ik badinerend. We hebben de verkiezingsprogramma’s bestudeerd, we hebben een documentatiecentrum...”

Krouwel: „Wie zitten er dan in jullie panel? Op welke politieke partijen stemmen ze? Wat gebeurt er als je zo’n club mensen bij elkaar zet? Dat is allemaal heel problematisch.”

Veling: „Neem van mij aan dat het allemaal buitengewoon open gebeurt.”

Krouwel: „Wij hebben alle media-uitingen tijdens het kabinet-Rutte verzameld in een database. Daaruit hebben we clusters van woorden gehaald. En dan zien we bijvoorbeeld dat Mauro een heel belangrijk onderwerp is geweest in het publieke debat. Het is een objectieve methode om te zeggen: dit zijn de 30 à 40 onderwerpen waarover we het moeten hebben. Het ging de afgelopen twee jaar niet over megastallen, of over of er minder Kamerleden moeten komen – zoals jullie suggereren. Wat ik ook mis bij Stemwijzer zijn de weigerambtenaren, de euthanasiewet en het boerkaverbod. Dat zijn allemaal enorme debatten geweest.”

Veling: „Wordt er over het boerkaverbod gedebatteerd? Ik heb er niets over gehoord. En het gaat ook niet in de campagne spelen.”

De beste stemhulp heeft de meeste gebruikers

Veling: „We zitten na vier dagen al op een half miljoen bezoekers. Ik denk dat we het record uit 2006, 4,7 miljoen, deze keer gaan evenaren.”

Krouwel: „Kieskompas wordt minder vaak ingevuld dan Stemwijzer, ook al zijn we beter. In 2010 gebeurde dat 1,5 miljoen keer, bij hen 4,2 miljoen keer. Waarom? Tja, waarom lezen meer mensen De Telegraaf dan NRC Handelsblad? Stemwijzer is eenvoudiger. Meer zwart-wit. Het hele establishment maakt er reclame voor. Ze bestaan langer, zijn veel bekender. Maar beter zijn, is ook mooi.”

Veling: „De Stemwijzer kost mensen niet veel tijd, en het is duidelijk wat eruit komt. Het is eenduidig.”

Krouwel: „Wij bestaan bij de gratie van Stemwijzer. Laat ze vooral blijven.” Lachend: „Het zou een ramp voor mij zijn als de Stemwijzer er mee zou stoppen. Dan zou ik een inktzwarte depressie belanden.”