'Rio 2016': verzet bewoners favela's

De Spelen in Londen zijn voorbij, op naar Rio de Janeiro. Daar zijn de voorbereidingen voor de Zomerspelen van 2016 in volle gang.

De explosie was hard en onverwacht. Militairen waren een kippetje aan het braden op een kampvuur en de hitte had een vergeten landmijn doen afgaan. De locatie: het legerterrein Deodoro in Rio de Janeiro waar in 2016 een aantal olympische toernooien gepland is. Bij die ontploffing, in juni, vie een dode en en raakten tien mensen gewond. Een van de gevolgen is verder uitstel van bouwwerken voor de Spelen op die plek.

Rio de Janeiro is nu officieel de nieuwe olympische stad. En hoewel de Spelen over vier jaar al gehouden worden, lopen de voorbereidingen allesbehalve soepel. Vertragingen van relevante bouwprojecten, zoals ook in Deodoro, maken betrokken stedenplanners nerveus. Twijfels over de mogelijke erfenis van de Spelen voor Rio, bijvoorbeeld een goed openbaar transportnetwerk, nemen daarbij toe.

Critici wijzen daarbij steeds vaker naar de door fraudeschandalen geteisterde Pan-Amerikaanse Spelen van 2007 in Rio. Gaat de stad weer op herhaling, vragen zij zich af. Bij de Pan-Amerikaanse Spelen werden veel bouwprojecten pas op het laatste moment afgemaakt. Talrijke vertragingen leidden er uiteindelijk toe dat de begroting meer dan vijf keer werd overschreden. De federale politie opende daarop een onderzoek naar de fraudeaffaires.

„Vertragingen zijn riskant. Wat in Deodoro is gebeurd, heeft ingrijpende consequenties”, zegt Pedro da Luz, vicevoorzitter van het Braziliaans Architecten Instituut in Rio (IAB). Het IAB is nauw betrokken bij een aantal projecten van Rio 2016. Deodoro is de locatie voor onder meer schermen, schieten en paardensport. Het was de bedoeling dat er al in 2009 zou worden begonnen met de bouw van enkele installaties. Da Luz zegt: „Maar er is nog maar weinig van de grond gekomen. Nu is bovendien het leger het terrein aan het checken op explosieven. Dat kan maanden duren.”

Deodoro is eveneens de plek waar het nieuwe racecircuit van Rio de Janeiro komt te liggen. Het oude circuit in het zuidwesten van de stad moet plaatsmaken voor het olympische park, het belangrijkste sportpodium van de Spelen in 2016. Door het incident met de landmijn kan het oude circuit echter nog niet worden afgebroken. Dat mag pas, zo is afgesproken tussen de deelstaat Rio de Janeiro en de Braziliaanse automobiel-organisatie, zodra het nieuwe circuit wordt gebouwd. „Het maakt ons stedenplanners enigszins ongerust”, zegt Da Luz.

Een ander controversieel punt bij de bouw van het olympisch park is de aanwezigheid van de naburige sloppenwijk, Vila Autódromo. Op de tekentafels van de gemeente is door deze buurt een streep gezet. Hoewel in het oorspronkelijke ontwerp van het park Vila Autódromo gewoon kan blijven bestaan, houdt de gemeente vast aan verhuizing van de ruim 4.000 mensen die er wonen.

Het is voor de bewoners van Vila Autódromo de tweede keer dat ze bedreigd worden met gedwongen verhuizing. De eerste keer was in de aanloop naar de Pan-Amerikaanse Spelen in 2007. Toen wisten ze het via de rechter echter met succes te voorkomen. Ook nu weigeren ze zich neer te leggen bij de plannen van de gemeente.

Zo zijn er verschillende sloppenwijken in de stad die op de nominatie staan te verdwijnen in naam van de Spelen. Veel bewoners van deze buurten verzetten zich daartegen. Hun woningen zijn meestal dicht bij hun werk en de gemeenschappen zijn hecht. Da Luz: „Mensen willen bij elkaar blijven en niet eindeloos reizen om naar hun werk te gaan. Je moet ze dus een goed alternatief geven en daar is nog te weinig van terechtgekomen.”

Vorige maand is er bovendien ook nog eens een conflict ontstaan tussen de burgemeester van Rio en het Internationaal Olympische Comité (IOC) over het stadion voor baanwielrennen, het Velódromo. Het huidige stadion is een erfenis van de Pan-Amerikaanse Spelen. Het IOC constateerde echter dat het niet aan de olympische eisen voldoet. Oplossing: het stadion afbreken en een nieuwe wielerbaan bouwen. Maar burgemeester Eduardo Paes weigert dat vooralsnog. „De sloop is onacceptabel”, zo reageerde Paes.

Dit soort botsingen tussen autoriteiten geven aan hoe complex het organiseren van een evenement als de Olympische Spelen in Brazilië is, zegt Silvestre Cirilo, specialist in openbaar sportmanagement. „De bureaucratie is heel groot, de belangen zijn verschillend. Je hebt te maken met de gemeente, de deelstaat en de federale overheid. En in dit land heb je overal documenten en stempels voor nodig. Tijdrovend.” Dan zijn er ook nog het organiserend olympische comité, het IOC en bedrijven die betrokken zijn bij de voorbereidingen. Cirilo: „Krijg iedereen maar eens op één lijn.”

Een van de marketingargumenten voor het houden van de Zomerspelen in Rio is altijd de verwachte infrastructurele erfenis van het evenement geweest. Vervallen buurten worden gerenoveerd, het oude havengebied staat een transformatie te wachten en het decennialang genegeerde openbaar transportsysteem kan rekenen op innovaties.

Maar de vraag is of de investeringen in transport wel snel genoeg gaan om het verkeer in de dichtslibbende stad te verlichten. Tijdens de goedbezochte Milieuconferentie Rio+20, in juni, duurde een autoritje van normaal 30 minuten al gauw anderhalf uur tot twee uur.

In Rio komen er bovendien dagelijks nieuwe auto’s bij op de weg. „De gemeente heeft jarenlang geen geld gestoken in openbaar transport”, vertelt Cirilo. „Dat probleem is dan niet ineens verholpen met de investeringen – ook al zijn die positief – die nu worden gedaan vanwege de Spelen.”

Vorige maand bleek ook dat het metrobedrijf van Rio tien nieuwe Chinese metro’s had gekocht die eigenlijk te groot waren voor de metrostations. Speciale bouwwerkzaamheden in tunnels en op platforms moesten ervoor zorgen dat de wagons alsnog gebruikt konden worden. „Zoiets is natuurlijk zorgelijk”, zegt Cirilo.

Een fundamenteel en terugkerend probleem in Brazilië is vooral het gebrek aan langetermijnplanning. De neiging van de bestuurders om alles op het laatste moment te doen blijkt moeilijk af te leren, zo concludeert Cirilo. „Uiteindelijk komt het wel goed, maar vaak wel tegen een hoge prijs.”