God rijdt in een BMW

Punkband Pussy Riot botste niet alleen met sterke man Poetin, maar ook met de Russisch-orthodoxe Kerk. De macht en populariteit daarvan groeien snel.

Correspondent Rusland

Elektronica kopen? De lichtreclames boven de flats wijzen de weg. Krediet nodig? Scheur een briefje van een lantaarnpaal. Broodje eten? Volg de pijlen op de grond. Zelfs het asfalt in Moskou is ondergespoten met advertenties.

Alleen in de honderden kerken en kerkjes die met hun bolle torens opduiken tussen de hoge huizen en flats word je niet vanuit elke ooghoek bestookt met reclameboodschappen. Wie overprikkeld is door het consumentisme van de miljoenenstad stapt zo’n kleurig kerkje binnen en voelt de rust neerdalen.

Tenminste: als er geen jonge vrouwen met neonkleurige bivakmutsen voor de iconenwand springen om tegen de president van Rusland te protesteren. Zoals op 21 februari, toen leden van punkband Pussy Riot in de Christus de Verlosserkathedraal – de dom van Rusland – in een ludiek, bevlogen ‘punkgebed’ de Heilige Maagd vroegen om het land te verlossen van sterke man Vladimir Poetin.

In de daaropvolgende maanden werden drie vrouwen gearresteerd en aangeklaagd. Vanmiddag doet de rechter uitspraak in de zaak, die door critici is vergeleken met stalinistische showprocessen. De vrouwen riskeren hoge straffen. Sollen met Poetin is één ding. Sollen met Poetin én de eveneens machtige Russisch-orthodoxe Kerk is helemaal gevaarlijk.

De actie was niet bedoeld om kerkgangers te beledigen, zegt Pussy Riot zelf. Het was een politiek protest tegen de president. Beklaagde Nadezjda Tolokonnikova (22), in het dagelijks leven filosofiestudent, haalde voor de rechter de carnavalstheorie van de Russische filosoof Michail Bachtin* aan. Tijdens carnaval mag je voor één keer alles doen wat religieuze wetten normaal verbieden: de nar is even koning. De actie van Pussy Riot was dus een carnavalsact.

De aanklager nam daar geen genoegen mee. Die meent dat hooliganisme vanuit religieuze haat is bewezen – hoewel er tijdens het punkgebed niets werd vernield in de kerk – en eist drie jaar strafkolonie.

De rituelen van de Russisch-orthodoxe Kerk zijn bedwelmend. Donkere iconen in vergulde lijsten hangen achter glas waar gelovigen ze kunnen aanraken en zoenen. In een hoekje van de Heilig Martinuskerk aan de Aleksandr Solzjenitsynstraat zingen vier alledaags geklede vrouwen en mannen frases van liederen. God, heb genade... Een priester reciteert een tekst, verdwijnt achter de iconenwand naar de altaarruimte, terwijl een ander door een beschilderde deur naar buiten komt, met een wierookvat dampen richting de kerkgangers wappert. Het is eenvoudig om in trance te raken.

Op 19 februari haalden de vrouwen van Pussy Riot met hun gekleurde bivakmutsen een vergelijkbare stunt uit in een minder bekende kerk. Eerst zwijgend, toen met muziek. Bewakers verwijderden de vrouwen uit de kerk en dat was dat.

Maar de reusachtige kerk waar de activistes twee dagen later de daad pleegden waarvoor ze nu al bijna een half jaar in voorarrest zitten, is niet een eenvoudig godshuis waar je komt voor innerlijke rust. De Christus de Verlosserkathedraal is nauw verstrengeld met de politiek en een levendig centrum van financiële transacties. Het is een replica uit de jaren negentig van een slanker model dat door Stalin werd neergehaald. Waar de gelovigen omhoog hadden gekeken richting God, kwam er uiteindelijk, in 1960, een enorm zwembad. Atheïsme ten top.

Onder Jeltsin herrees de kathedraal. Maar onder president Poetin kwam de kerk als instituut pas echt terug. Patriarch Kirill bedankte hem later voor „het gladstrijken van een plooi in de geschiedenis”: de liberale en chaotische jaren na de val van de Sovjet-Unie.

Inmiddels heeft Rusland er meer dan twintig jaar grenzeloos kapitalisme opzitten. De Russische consumentenbond bracht dit voorjaar in kaart welke bedrijven er actief zijn op het terrein van de kathedraal. Een stomerij reinigt kleding van priesters, maar ook van gewone burgers. Er zit een garage en een wasstraat. Winkeltjes verkopen juwelen en servies. En er kunnen zalen worden afgehuurd voor banketten. Officieel mag er op het terrein van de geestelijkheid geen economische activiteit plaatsvinden, klanten krijgen er dan ook geen kassabon en mogen producten niet ruilen. Maar een rechtszaak die de consumentenbond hierover aanspande, leverde niets op.

Investeringsmaatschappijen die aan de Russisch-orthodoxe Kerk zijn gelieerd, importeren onder meer BMW’s, investeren in vastgoed, jachten, marmerfabrieken en een broodjesketen en venten hotels uit, rapporteert zakenkrant RBK, die een special wijdde aan de kerk. De directeur van het bedrijf dat verantwoordelijk is voor de inkoop van kaarsjes en iconen is directeur van een bank met dezelfde naam. Al met al een flinke business, hoewel kleiner dan die van het Vaticaan.

Ook patriarch Kirill houdt van mooie spulletjes. In april werd op een foto een duur Zwitsers horloge aan zijn pols aangetroffen. Het uurwerk zelf was met Photoshop weggepoetst, maar nog te zien in de weerspiegeling van het tafelblad waar zijn arm op leunde. Het horloge kostte 30.000 dollar.

Een maand daarvoor moest een bovenbuurman de patriarch een kleine half miljoen euro schadevergoeding betalen, omdat bij de verbouwing van diens appartement „stof met nanodeeltjes” schade had toegebracht aan de collectie zeldzame boeken van Kirill.

De kerk is van de staat, de staat is macht en macht corrumpeert: zo werkt het nu eenmaal. Maar stap bij een kerk naar binnen en je bent niet meer alleen, zo werkt het ook.

Een jonge fotografe schreef dit jaar na Pasen, het meest verbroederende moment van het jaar voor orthodoxen, op Facebook: „Gisteren heb ik de hele dienst uitgestaan in een klein kerkje in een dorpje. Waarschijnlijk zijn zulke dingen soms nodig, om te begrijpen dat er ook wat goeds is in het Orthodoxe geloof, en niet alleen gephotoshopte horloges van de patriarch en nanostof.”

Het aantal Russen dat zich orthodox noemt stijgt, van 30 procent in 1989 tot 70 procent nu. „Met het uiteenvallen van de Sovjet-Unie viel ook de mogelijkheid weg om je daarmee te identificeren. Maar de gewone Rus wil niet buiten de maatschappij staan, wil deel uitmaken van Rusland, van de geschiedenis”, verklaarde sociaal-politiek onderzoeker Boris Doebin de trend aan RBK. „En hij leert er zijn medemens tolereren.”

De band tussen kerk en staat wordt intussen steeds hechter. De belangrijkste ideoloog van president Poetins partij Verenigd Rusland, Vladislav Soerkov, kreeg afgelopen week de portefeuille Religie toegewezen. Hij hervormde eerder succesvol de Russische publieke televisie tot pr-kanaal van het Kremlin en zal mogelijkerwijs een vergelijkbaar programma uitwerken voor de kerk.

De leer van Christus kan dan wederom tot voorbeeld dienen. Vergeet Pussy Riot, zalig zijn de zachtmoedigen. Vergeet de jachten en dure horloges: rijken komen de hemel moeilijker binnen dan een kameel door het oog van een naald gaat. Lijd, en je zult verlost worden.