Pak die agressie binnen de ggz nou eens echt aan

Verpleegkundigen in de ggz krijgen nog steeds vaak te maken met agressie, ondanks het actieplan van vorig jaar. Extra regels zijn nodig, aldus twee verpleegkundigen.

Gevraagd naar het meest belastende aspect van hun werk noemen verpleegkundigen in de geestelijke en verslavingszorg de agressie of de dreiging ervan door patiënten.

In het afgelopen jaar kregen zeven van de tien hulpverleners in de geestelijke gezondheidszorg (ggz) te maken met verbale agressie door patiënten. Van fysieke agressie werden vier van de tien slachtoffer.

Bij het handhaven van de (huis)regels en behandelafspraken is de verpleegkundige logischerwijze de eerste tegen wie de agressie zich richt. Het kan gaan om beschuldigingen, (doods)bedreigingen, spugen, krabben, schoppen, voorwerpen gooien, seksueel intimideren, aanranden, stalken of fysiek geweld gebruiken.

Onderzoek toont dat verpleegkundigen na een incident gevoelens hebben van angst, woede, schuld en schaamte. Een flinke minderheid ontwikkelt een posttraumatische stress-stoornis en/of verschijnselen van een burn-out.

Agressie tast ook de kwaliteit van zorg aan. Als de verpleegkundige slachtoffer van agressie is, daalt vaak de motivatie om contact te zoeken met de cliënt. De meeste incidenten gebeuren als verpleegkundigen op kantoor zijn. Zo is de cirkel rond.

Het rare is dat verpleegkundigen goede, empathische zorg willen verlenen aan de kwetsbaarste mensen uit de samenleving, maar vervolgens de klappen moeten opvangen.

Het gros van de incidenten wordt veroorzaakt door een minderheid van de patiënten. Verpleegkundigen beslissen niet over het plaatsingsbeleid. Ze zijn wel verantwoordelijk voor de veiligheid, maar missen de bevoegdheid hierover te beslissen.

Hoe kan het dat een mondige beroepsgroep dit geweld tolereert en geen veilige werkplek opeist?

Allereerst is er compassie met de patiënt. Iemand die ziek is, kun je moeilijk iets kwalijk nemen. Ook heeft de ggz een stoer imago. Om de agressie aan te pakken, zul je eerst je slachtofferschap moeten erkennen. Daar zit niemand op te wachten. Hierdoor worden incidenten op de werkvloer gebagatelliseerd. Verpleegkundigen brengen het niet naar buiten. Dit is dan weer een impliciet signaal aan de patiënt: het gedrag dat buiten de muren niet wordt getolereerd, kan binnen de muren van de instelling wel.

Het is niet ondenkbaar dat dit voor een aantal patiënten reden is om zich te laten gaan. Als je als persoon, afdeling of instelling geen duidelijke grenzen stelt, moet je niet verbaasd zijn als deze ook niet worden gerespecteerd. Binnen specialistische klinieken waar de veiligheid wel voorop staat, blijkt het goed mogelijk om met deze moeilijke of agressieve patiënten toch een veilig klimaat te scheppen.

Opvallend is dat veel instellingen verpleegkundigen wel stimuleren om incidenten te melden, maar vele doen niets met de meldingen. Hierdoor levert het voor niemand iets op.

Vorig jaar hebben de ministeries van Volksgezondheid, Binnenlandse Zaken en Veiligheid het actieplan ‘Veilig werken in de zorg’ opgesteld, in overleg met werkgevers en werknemers, maar hierin ontbreken duidelijke afspraken die effect afdwingen. Onduidelijk is bijvoorbeeld met welk percentage het aantal incidenten moet dalen. Toegegeven – dit is lastig. De hoeveelheid agressie-incidenten binnen diverse instellingen wordt nog onder de pet gehouden. Dit maakt controle onmogelijk. Al met al zal het mooie actieplan zonder enig effect blijven.

Wij dringen er bij de betrokken ministeries, GGZ Nederland – de werkgevers – en werknemers op aan het actieplan aan te vullen met een aantal maatregelen.

1 Alle ggz-instellingen moeten cijfers openbaar maken over agressie jegens verpleegkundigen.

2 Streef ernaar het aantal incidenten waarbij agressie wordt gebruikt tegen ggz-verpleegkundigen in vijf jaar tijd met de helft te verminderen.

3 Verpleegkundigen moeten kunnen beslissen over (over)plaatsing van een patiënt als de veiligheid in het geding is.

4 Deelname aan dit actieplan is verplicht. Het niet halen van de streefcijfers heeft consequenties. In het uiterste geval zal er een afdeling worden gesloten.

Het is hoog tijd dat het probleem nou eens daadwerkelijk wordt aangepakt.

Mathilde Bos en Coen Schaap zijn beiden verpleegkundige in de geestelijke gezondheidszorg en initiatiefnemers van de petitie ‘Handen Af van GGZ-verpleegkundigen’.