Klassieke peepshow

In de National Gallery in Londen reageren schilders, dichters en choreografen op drie onlangs verworven schilderijen van Titiaan over de godin Diana. „Vlees van verf, zo levensecht dat alleen de adem ontbreekt.”

Op het schilderij Diana en Actaeon van Titiaan, geschilderd omstreeks 1559, tilt Actaeon een rood gordijn op om de naakte godin en haar nimfen beter te kunnen zien. De renaissanceschilder wijkt hier af van zijn bron, de Romeinse schrijver Ovidius, die in zijn Metamorfoses schreef dat de godin baadde in een ‘kunstwerk der natuur’, dat uit steen een booggewelf was gevormd, „ernaast borrelt een bron omhoog, doorzichtig vloeiend water, een wijde vijver door een groene plantenkraag omzoomd’’.

Maar het is wel een toepasselijk gordijn. Voor het schilderij is in de eeuwen na 1559 ook vaak een gordijn gehangen, om geen aanstoot te geven. Tegenwoordig hoeft het schilderij niet meer gesluierd te zijn, het hangt open en bloot te pronken op de tentoonstelling Metamorphosis in de National Gallery in Londen, vlees van verf; borsten, dijen, buiken, billen allemaal optimaal belicht, zo levensecht dat er alleen nog adem ontbreekt, zoals een kijker een paar eeuwen terug opmerkte.

De kijkers voor Diana en Actaeon, toen en nu, hebben wel kleren aan; het is Titiaan die je daar van bewust maakt, in ieder geval tussen schouders en dijen hebben allen die ademen zichzelf bedekt. Je hoeft geen boerka te dragen om je in het bijzijn van Titiaans schilderijen gekleed te voelen; wij zijn nog steeds gedeeltelijk gesluierd.

Nudisten trekken meestal de natuur in; hoe zou het zijn als zij een tentoonstelling bezoeken? Borsten en ballen niet swingend tussen bomen en bergen maar omgeven door schilderijen. Echt vlees naast vlees van verf en brons. In de vrije natuur bestaan voyeuristen niet; daar zijn gordijnen en andere cultuur voor nodig.

Het is niet alleen Titiaan die je daar in de National Gallery bewust van maakt. Dat doet ook Mark Wallinger. Hij exposeert in het deftige museum een echte naakte vrouw, geen geschilderde of gebeeldhouwde, gefotografeerde of gefilmde. Geen metamorfose. De vrouw zit in een badkamer haar nagels te vijlen, net zo vlezig als de vrouwen op Titiaans schilderijen, maar niet getransformeerd. Je kunt haar niet zo goed zien, ze is alleen door een klein gaatje in de muur van een in de donkere zaal nagebouwd badkamertje te bekijken. Misschien is het wel een hologram. Nee, de informatie die de National Gallery geeft bezweert dat ze echt is; een aantal vrouwen die in het echt ook allemaal Diana heten, zitten om de beurt twee uur in het badkamertje om zich te laten bekijken. Het is een klassieke peepshow.

Geen kunst

Het is een gek idee dat dit werk in de tijd van Titiaan technisch wel uitvoerbaar was geweest, maar er toch nog meer dan vier eeuwen kunst voor nodig is geweest om hier uit te komen, via haltes als de baadsters van Cézanne en Matisse, die de sluier van de mythologie aflegden – vrouwen hoefden geen godinnen meer te zijn om naakt te kunnen worden afgebeeld – en Étant Donnés van Duchamp, de eerste peepshow in een museum. Is met dit werk van Wallinger het eindpunt bereikt?

Soms lijkt in de kunst een beweging gaande om kunst weg te werken of af te schaffen, om van kunst geen kunst te maken. Maar kunst blijft een gordijn. Zolang de bezoekers hun kleren nog aan hebben, is de laatste halte nog lang niet in zicht. En deze Diana van Wallinger voelt in een ander opzicht als een gepasseerd station. Want ophef heeft het werk niet veroorzaakt, al waren de suppoosten daar in het begin bang voor. Misschien is iedereen te veel gewend geraakt aan naakt, althans in een westers museum. Het was waarschijnlijk schokkender geweest als er geen naakte vrouw, maar een naakte man was neergezet. Dat had in ieder geval een grotere breuk met de westerse kunstgeschiedenis betekend dan een echte vrouw.

Kunst blijft ook andere geneugtes bieden; zijpaden, haltes die gesloten leken maar opnieuw opengaan. Op deze tentoonstelling in de National Gallery worden drie schilderijen over de godin van de jacht, Artemis in het Grieks, Diana in het Latijn en Engels, van Titiaan gecombineerd met werk van drie hedendaagse kunstenaars. Niet alleen Mark Wallinger (1959), maar ook Chris Ofili (1968) en Conrad Shawcross (1977) lieten zich in opdracht van het museum inspireren door de meester uit de Renaissance. Het sensuele van Titiaan wordt nagestreefd door Ofili in grote schilderijen die ook Matisse in de tropen situeren. Shawcross maakte van de godin van de jacht een machine, een robotarm met een lichtpunt aan het uiteinde.

Omnia mutantur

Ze leven dus nog steeds, de hoofdpersonen uit de klassieke mythen, die al lang bestonden voor Ovidius zijn Metamorfosen schreef. Omnia mutantur, nihil interit: alles verandert, niets gaat ten gronde. Ze leven nog steeds! Een uitroepteken is op zijn plaats omdat het een bijna euforisch gevoel geeft dat zulke oude verhalen nog steeds van waarde zijn. Het is op deze tentoonstelling alsof er een lijn zit in onze cultuur; alsof uit het een altijd netjes en verklaarbaar het andere volgt. Alsof het begrijpelijk is. En dat terwijl de kern van veel van die de verhalen al duizenden jaren lang onbegrijpelijk is. Waarom worden onschuldigen gestraft? Actaeon ziet Artemis per ongeluk naakt en wordt door haar in een hert veranderd, dat door zijn eigen honden wordt verslonden. Calisto wordt door Zeus verkracht, raakt zwanger, wordt verstoten door Diana en na de geboorte van het kind door Hera in een beer veranderd. „Haar meisjeshart blijft wel, is in dat berenlijf gebleven/ met een aanhoudend klagen spreekt ze van haar treurig lot.”

Bij beeldende kunst blijft het niet. De National Gallery heeft ook dichters, componisten en choreografen gevraagd om op de schilderijen van Titiaan te reageren. Voor de balletten maakten de drie beeldend kunstenaars dan weer de decors. In die van Wallinger komen geen naakten voor. Hier koos hij, nogal preuts, voor een andere uitweg. Diana, de godin van de jacht is ook de godin van de maan, en Wallinger baseerde zijn decor op de helmen van de Amerikaanse astronauten die op de maan landen. Apollo, heette die missie. Om toch bij het schilderij in de buurt te blijven, zegt hij dat de astronauten voyeurs zijn, net als Actaeon. Die vergelijking is een aardige vondst maar gaat wel mank. Voor de maan hangt geen gordijn. Hij is niet naakt. Hij is alleen ver weg.

Metamorphosis. T/m 23 sept in de National Gallery, Trafalgar Square, Londen. Inl: nationalgallery.org.uk/metamorphosis