De rechter spreekt het vonnis uit, maar Poetin heeft het bepaald

Opname van de ‘Verlos ons van Poetin’-actie in de kathedraal van Moskou die Pussy Riot in de rechtszaal bracht. Foto AP

Honderdduizenden mensen in Rusland en erbuiten wachten gespannen op het vonnis, morgen, voor drie jonge vrouwen in Rusland wier hoofden tot voor kort schuilgingen onder kleurrijke bivakmutsen. Want het vonnis tegen leden van punkrockband Pussy Riot, zal een belangrijke indicatie zijn waar het heengaat met de democratie in Rusland, waar Poetin in maart voor de derde keer is aangetreden als president.

Krijgen de vrouwen lange celstraffen opgelegd, zoals de openbaar aanklager heeft geëist, dan wordt dat gezien als een nieuw bewijs dat Poetin bezig is de repressie scherp op te voeren. Een nieuw signaal dat het hem menens is de protestbeweging die sinds december tegen hem is opgestaan te breken. Vrijspraak zal reden voor opluchting zijn, zij het kortstondig. Want hoe lang tot Poetins volgende repressieve maatregel?

Weinigen maken zich overigens illusies over welke kant het op gaat. Het is bijna onmogelijk niet te denken dat de rechtszaak wordt aangestuurd door het Kremlin. Het is geen geheim dat rechters in Rusland nauwgezet de instructies van de machthebbers volgen. En die machthebbers hebben al laten weten dat de vrouwen straf verdienen ( Poetin zei onlangs dat de vrouwen niet té hard moeten worden aangepakt.)

Sinds zijn aantreden heeft Poetin maatregel op maatregel gestapeld die volgens hem allemaal horen bij een moderne, democratische rechtstaat. Maar volgens zijn tegenstanders juist (slecht) vermomde maatregelen om het verzet van zijn tegenstanders te breken.

Zijn partij, Verenigd Rusland, jaste afgelopen juni een wet door het parlement die torenhoge boetes oplegt aan betogers die regels overtreden. Kort daarop werd een wet opgesteld die non-gouvernementele organisaties die geld uit het buitenland ontvangen, bestempelt als „buitenlandse agenten” – spionnen, in de Russische context.

Ondertussen komt de rechtszaak op gang tegen anticorruptieactivist Aleksej Navalny, de man die alom wordt gezien als een nagel aan de doodskist van Poetin. Nu is er het proces tegen leden van Pussy Riot, die in feite zijn uitgegroeid tot het nieuwe gezicht van de Russische protestbeweging.

Sommige analisten zien in de reeks maatregelen van de afgelopen maanden een bewijs dat het bewind van Poetin een nieuwe fase is ingegaan. Autoritair was hij altijd al, maar dat is een gepasseerd station. Of, zoals het Duitse weekblad Der Spiegel deze week concludeerde: Rusland is onder Poetin een „loepzuivere dictatuur” aan het worden. Een voormalige spindoctor van Poetin, Gleb Pavloski zei tegen Russische media dat Poetin bezig was met een „contraperestrojka”. Pavloski keerde zich tegen Poetin omdat hervormingen uitbleven.

Wat Poetin beweegt, is lastig te doorgronden. In het geval van Pussy Riot zou de kerk een belangrijke rol hebben gespeeld. De Kerkleider patriarch Kirill, heeft zich hardgemaakt voor vervolging van de drie. Bekend is dat hij nauwe banden heeft met Poetin.

Maar volgens ingewijden speelt ook een machtsstrijd binnen het Kremlin een rol. Liberalere facties binnen het Kremlin, die onder Medvedev een beetje aan invloed zouden hebben gewonnen, zouden mondiger worden. Poetin en zijn kliek haviken zouden daar echter inmiddels klaar mee zijn. De repressiemaatregelen van de laatste maanden, zei Pavloski, dienen tevens als „een waarschuwing aan hen die ooit loyaal waren, maar dat niet meer willen zijn”.

Het waarschijnlijkst is dat Poetin zich oprecht bedreigd voelt door de burgerprotestbeweging als geheel. De Russische geschiedenis leert één ding: dat zelfs de machtigsten kunnen vallen als het volk boos genoeg wordt. Als ex-KGB-agent weet Poetin eigenlijk maar op één manier om te gaan met bedreigingen: met repressie.

Reden voor ontevredenheid is er genoeg, al was het maar omdat de ontluikende Russische middenklasse op het punt staat te worden geconfronteerd met een nieuwe, misschien wel fatale recessie. En Poetin lijkt geen duidelijke plannen te hebben om daar iets aan te doen.

Toch lijkt zijn angst vooralsnog overdreven. De protestbeweging heeft sinds haar grote acties van begin dit jaar eigenlijk niet meer serieus van zich laten horen. Dat heeft deels te maken met de nieuwe wetten, maar ook met de grote verdeeldheid onder de leiders van die beweging.

En ook over Pussy Riot zal hij vermoedelijk niet struikelen. Zelfs niet als de drie vrouwen voor jaren de gevangenis in moeten. Daarvoor is de band weer te veel een splintergroepering binnen de burgerprotestbeweging.

De aangeklaagde vrouwen beseffen dat zelf ook. Hun advocaten hebben gezegd dat ze niet rekenen op vrijspraak. Wat ze hopen is eigenlijk alleen dat „een tragedie” wordt voorkomen waarin de vrouwen, van wie er twee jonge kinderen hebben, jarenlang worden weggestopt in een afgelegen Siberisch werkkamp.