Het oog dat uw kijk op de wereld verandert

¡Vivan las antipodas! Regie: Viktor Kossakovski. In: 8 bioscopen.*****

Journal de France. Regie: Raymond Depardon en Claudine Nougaret. In: 2 bioscopen. ***

Bij de documentaire ¡Vivan las Antipodas! van Viktor Kossakovski kom je nederig uit de bioscoop: de verrichtingen van de mens op aarde zijn slechts nietig gekrabbel op het buitenste korstje van de aardbol. En dan nog maar op een deel daarvan – het grootste deel van het aardoppervlak bestaat immers uit zee.

Er is de laatste jaren wel vaker gepoogd documentaires over de aarde in zijn totaliteit te maken. Het videoproject One Day on Earth bijvoorbeeld beoogt onder gebruikmaking van tienduizenden video's de wereldbevolking als een geheel voor te stellen, waarbinnen iedereen dezelfde prioriteiten heeft: opstaan, voor de kinderen zorgen, werken, gezelligheid.

Zo’n humanistische, idealistische benadering wordt volkomen belachelijk, als je ¡Vivan las Antipodas! hebt gezien. Of de mens nu hoge torens bouwt, zoals in Shanghai, of hoopt dat de volgende rivieroverstroming een beetje mee zal vallen, zoals ergens op het Argentijnse platteland – het blijft machteloos gedoe van wezentjes die zich te weinig realiseren dat ze met behulp van de zwaartekracht tegen de buitenkant van een reusachtige bol zitten aangeplakt. En dan is hun positie ook nog eens fundamenteel dezelfde als die van de dieren, of het nu huiskatten, insecten of wilde olifanten zijn. Kossakovski maakt korte metten met dromen van menselijk dominantie.

Dit is een van de weinige documentaires ooit gemaakt die vermogen je kijk op de wereld en de mensheid te veranderen. Hij maakt Kossakovski daarmee tot een van de belangrijkste documentaire filmmakers van de laatste jaren.

Het basisidee van de film is van grote eenvoud. In 2005 maakte Kossakovski de korte film Svjato, waarin je ziet hoe een kind een driftaanval krijgt omdat blijkt dat je niet tegelijkertijd de mens voor en achter een spiegel kunt zijn. In ¡Vivan las Antipodas! – Spaans voor ‘Leve de Tegenvoeters!’ – heft Kossakovski met filmische middelen dit soort kinderachtige beperkingen op: 105 minuten lang zijn we afwisselend op vier locaties op aarde, en tegelijkertijd op nog eens vier plekken die ten opzichte van de eerste precies aan de andere kant van de aardbol liggen. Soms zijn we zelfs op meerdere plaatsen gelijk, en dan niet met behulp van lelijke ‘split screens’ die sommige films zo ongenietbaar maken. Je moet het zien om te geloven: op een veelal geestige manier laat Kossakovski landschappen en plaatsen in elkaar overlopen, en met elkaar beeldrijmen. Ook met de conventie dat levende wezens altijd maar rechtop in beeld komen – hoofd boven, voeten onder – wordt in ¡Vivan las Antipodas! grondig afgerekend.

Kossakovski vertelt zijn glashelder verhaal zonder ook maar één regel commentaar, geheel met beelden, tot de schokkende finale op een strand in Nieuw-Zeeland aan toe. Dat een filmer, met de beperking van acht vrij toevallige locaties, zo trefzeker beelden heeft weten te vinden die zijn verhaal vertellen, grenst aan het ongelofelijke. Kossakovski is in het bezit van wat ik ‘het oog’ zou willen noemen: hij ziet wat andere stervelingen ontgaat – beelden niet alleen, maar ook achterliggende betekenissen. En richt daar zijn camera op.

Weinig filmmakers hebben dat in deze mate, ‘het oog’. Johan van der Keuken had het in sommige films. En de Franse filmmaker en fotograaf Raymond Depardon heeft het, van wie deze week Journal de France in Nederlandse première gaat. Helaas is dat een nogal rommelige werkje, hoogstens interessant voor wie het werk van Depardon nog niet kent, of als fan juist àlles van de meester wil zien. Deze ode aan de kunstenaar is in elkaar gedraaid door diens echtgenote, geluidsvrouw Claudine Nougaret. Zij probeert zichzelf ook belangrijk te maken, op een manier die je meestal ziet bij weduwes van beroemde mannen. Maar Depardon leeft nog en is – blijkens Journal de France – bezig met een fotoproject over ‘La France des sous-préfectures’ De provinciestadjes waar niemand van buiten iets te zoeken heeft, maar die typerend zijn voor Frankrijk. Je moet er alleen ‘oog’ voor hebben.

Raymond van den Boogaard