Pillendraaien en publiek belang

Farmacie is geen caritas. Het dure en sinds kort omstreden medicijn tegen de ziekte van Pompe is een product van een dochteronderneming van Sanofi. Dit Franse bedrijf is met een jaaromzet van 30 miljard euro een van de vijf grootste farmaceutische concerns ter wereld. Het patentrecht is een cruciaal instrument om die positie te behouden.

Dat geldt ook voor het ongeveer even grote Novartis. Deze Zwitserse branchegenoot vecht in India een gevecht uit over de patenten op het al oudere leukemiemedicijn Glivec. Als Novartis ook in hoogste instantie verliest, kunnen Indiase bedrijven het als merkloos en dus goedkoper kankermedicijn op de markt brengen. Tel uit je verlies, weet Novartis.

De maatschappelijke beroering die is ontstaan over een conceptadvies over de effectiviteit en prijs van medicijnen als die tegen Pompe, heeft dus niet alleen een politieke maar ook een commerciële component.

De onderneming die haar octrooien als een leeuwin beschermt, kan wegens gebrek aan concurrentie vragen wat ze wil. De zorgverzekeraars of patiënten betalen toch, althans in het Westen.

Vandaar dat bestuursvoorzitter Büller van het Erasmus MC ervoor pleit om de productie van dure medicijnen voor zeldzame ziektes te nationaliseren op Europees niveau. Het zijn immers de Europese overheden die het merendeel van het wetenschappelijk onderzoek financieren, aldus Büller. In De Volkskrant ging prof. Schellekens, hoogleraar Farmaceutische Biotechnologie, nog een stap verder: schaf alle octrooien in de medicijnenindustrie af. Het patentrecht wordt volgens hem misbruikt voor oneerlijke concurrentie.

Dat laatste idee is een hersenspinsel. Het patentrecht is een hoeksteen van een op innovatie en productiviteit gerichte markteconomie. Als elke uitvinding door iedereen kan worden gebruikt, zijn er op den duur geen commerciële prikkels meer voor onderzoek en ontwikkeling. Maar het belang van octrooien moet ook niet worden overdreven. Hollywood heeft de deuren niet hoeven sluiten omdat in China of elders auteursrechten niet worden gerespecteerd. Creativiteit heeft ook haar eigen dynamiek. Een eerste oplossing moet daarom worden gezocht in aanscherping van het patentrecht op pan-Europees niveau. Het is een anomalie van het patentrecht dat er op één medicijn honderden octrooien kunnen worden verzameld om het patent eindeloos te verlengen. Als er aan deze trucs een einde wordt gemaakt, kan ook publiek/private samenwerking van universiteiten en farmaceutische industrie aantrekkelijker worden.