Afgestudeerd kunstenaar. Wat nu?

Kunstenaarsuitkering WWIK is deze maand gestopt. Hoe gaan net afgestudeerden dat opvangen? „lk wen liever niet aan geld.”

Zomer 2012: er zijn betere tijden om af te studeren. Helemaal als student aan een kunstacademie. De uitwerkingen van de bezuinigingen worden zichtbaar en met de afschaffing van de kunstenaarsuitkering WWIK is elke kunststudent op zichzelf aangewezen. Geen standaard inkomen, geen werkervaring en geen zicht op een passende baan. Zelfs als je cum laude afstudeert, ligt er geen rode loper voor je klaar.

„Ik begrijp de motieven voor het afschaffen van de WWIK en ik kom er zonder die WWIK ook wel”, zegt Noortje van Eekelen (30). Zij studeerde deze zomer af aan het Sandberg Instituut, Nederlands enige kunstopleiding op masterniveau. Voor haar afstuderen maakte ze de website The Spectacle of Tragedy: kritische collages van foto’s die in Europese media verschenen tijdens de crisis. „Door mijn selectie van afbeeldingen plaats ik de hoofdrolspelers van de crisis in een passende context.” Zo toont een van haar collages erotische foto’s van de vrouwen die Berlusconi uitnodigde voor zijn feestjes. „Door individuele gevallen samen te brengen, laat ik zien wie Berlusconi eigenlijk is. Zonder te veel te oordelen, wil ik aangeven: kijk, dit is wat hij belangrijk vindt.”

Zelf heeft Van Eekelen het staartje van de kunstenaarsuitkering nog meegemaakt. „Ik studeerde af aan de kunstacademie St. Joost in Breda in 2009, maar wilde mezelf verder ontwikkelen. De WWIK kon ik toen meenemen naar mijn tweede studie. Dat was best luxe.” Zonder deze overheidsbijdrage was het Eekelen naar eigen zeggen nooit gelukt vol voor die kopstudie te gaan. „De afgelopen periode was erg intensief. Maar dat was ook nodig: hoe meer je erin stopt, hoe meer je eruit haalt. Zo werkt het in het leven en zeker in de kunst.”

Een van haar series Merkel Style – The Blazer, een keurig op kleur gesorteerd overzicht van de tientallen kleurrijke blazers die Angela Merkel de afgelopen jaren droeg, was de perfecte teaser voor haar project. De collage verscheen op tv-zenders als Rai Uno en ARD en in kranten als The Daily Mail, The Liberation, The Guardian en op de voorpagina van Der Bild.

Toch maken vragen over de toekomst haar onrustig. „Ik zou het geweldig vinden om alleen met mijn eigen werk bezig te zijn. Maar dan moeten mensen er wel iets mee kunnen, ik ga niet alleen iets maken voor mezelf. ” En dus gaat Van Eekelen voorlopig één dag in de week werken voor het Sandberg Instituut, les geven in Breda en opdrachten doen als grafisch ontwerper.

„Al zou de WWIK nog hebben bestaan, dan had ik er nog geen gebruik van gemaakt”, zegt illustrator Kim David Bots (23), ook net afgestudeerd aan de Hogeschool voor de Kunsten in Utrecht. „De WWIK was bedoeld voor de opstartfase. Maar het zorgt voor een vast inkomen en dat wordt comfortabel. Ik raak liever gewend aan geen geld hebben dan aan een vast bedrag per maand.”

Het boek dat Bots maakte als afstudeerwerk is genomineerd voor de Piet Bakker Prijs. Het bestaat uit vijf hoofdstukken die eruitzien als de politiedossiers van vijf personen die leefden in een tijd dat er een verschrikkelijke ziekte als de pest heerste in hun stad. Bots ontdekte in de kunstgeschiedenis vier terugkerende aspecten van zo’n ‘totale ramp’: sociale chaos, falende deskundigen, de vlucht van en naar religie en het aanwijzen van een zondebok. „Dat zie je al bij het verhaal over de plaag van Athene van de Griekse verteller Thucydides. Het belangrijkste uitgangspunt van mijn boek is dat in deze situaties van veronderstelde totale chaos juist regelmaat en structuur voortkomt.”

De onrust van een leeg jaar voor zich probeert Bots „oké te gaan vinden”. „Het is onderdeel van een creatief proces. Ik hoop dat ik er de komende jaren achter kom bij welk werk ik me goed voel en door welk werk ik me een sell out voel.”

Op de eindejaarsexpositie van de Gerrit Rietveld Academie verkoos een onafhankelijke jury het werk van de Amerikaanse keramiekmaker Jacob Raeder (26) als beste. Vooral zijn vazen met vertikaal groeiende tuinkers sprongen in het oog. Als beloning voor de prijs won hij vanaf februari vier maanden atelierruimte in Amsterdam. Ook de rest van het komende jaar is „als het goed is helemaal rond”. Eerst twee maanden in de Verenigde Staten om daar les te geven, daarna door naar Polen om waterfilters van keramiek te maken en dan door naar Denemarken om als ‘artist in residence’ te werken bij andere keramiekkunstenaars.

Raeder denkt dat het niet moeilijker is voor een kunststudent om nu afgestudeerd te zijn dan voor een economiestudent. „Dat is de wereld waarin we nu leven. Niets is zeker. Er zijn mensen die zijn afgestudeerd aan de allerbeste scholen en ook nog steeds geen baan hebben. Wij kunstenaars willen graag verschillend behandeld worden, omdat we meer van onszelf op het spel zetten, op een bepaalde manier. Maar dat maakt ons niet anders.” Van de WWIK had hij nog nooit gehoord, de Amerikaan doet het al jaren met bijbaantjes en steun van familie.

Zijn afstudeerwerk was er bijna niet geweest, omdat de materialen veel geld kostten. „Maar ik vind dat een idee niet mag stoppen om iets als geldtekort.” Om aan de benodigde 2500 euro te komen, startte hij daarom een crowdfunding-campagne op Kickstarter.com. In een promovideo vroeg hij om geld, enkel gekleed in een zilveren Spandax-broek. De grote spleet tussen zijn voortanden en flinke uitstekende snor maakten het beeld compleet. „Als het dat kost om een project af te ronden, dan moet het maar”, zegt hij lachend. Binnen drie weken had hij het geld binnen. „Ik wil crowdfunding zeker nog een keer gebruiken, maar dan ambitieuzer. Bijvoorbeeld om een eigen atelier op te zetten.”

Is het met de bezuinigingen nog verstandig voor jongeren om naar een kunstacademie te gaan? „Een kunstopleiding is sowieso confronterend”, zegt Bots. „Je maakt iets en daar gaan mensen iets van vinden. Dat is zwaar, die muur waar je tegenaan loopt.” Hij vindt dat iedereen verplicht een tussenjaar moet nemen na de middelbare school. „Op zo’n moment worden dingen een beetje duidelijk. Dan pas ga je een eigen mening vormen.”

Van Eekelen heeft zich vaak afgevraagd waarom ze toch „in die stomme kunstsector” is begonnen. „Ik heb mijn intuïtie gevolgd en daar ben ik blij mee, maar het is niet eenvoudig. Als je de energie er niet voor hebt, lukt het niet. Met psychisch zwakheden val je gewoon om tijdens zo’n opleiding.”

Volgens Amerikaan Raeder, afgestudeerd in Nederland, is het vooral van belang dat een kunstenaar op verschillende plekken in de wereld wordt onderwezen. „Ik mis veel belangrijke mensen nu ik hier in Europa ben. Maar van ze weg gaan, nieuwe dingen te leren en die ervaringen mee terugnemen: dat is hoe je groeit als kunstenaar. Als persoon, als groep en als maatschappij.”