Aandacht in de media helpt gedupeerde

Nabestaanden van de slachtoffers van de schietpartij vorig jaar in Alphen aan den Rijn eisen schadevergoeding van de politie, wegens de onterechte wapenvergunning voor de dader. Kansrijk of kansloos? Collectieve schadeclaims tegen de Staat zijn in Nederland zeldzaam en leveren sporadisch wat op. In het bedrijfsleven is de slagingskans groter, bewijst de recente uitkering aan gedupeerde beleggers in World Online.

Na de vuurwerkramp in Enschede in 2000, waarbij 23 mensen om het leven kwamen, 950 gewonden vielen en een complete woonwijk werd weggevaagd, werden verschillende schadeclaims tegen de overheid ingediend, vergeefs. Foto Eric Brinkhorst

Toen Tristan van der V. vorig jaar zijn wapens leegschoot in winkelcentrum De Ridderhof in Alphen aan den Rijn, berokkende hij veel schade. Hij schoot zes mensen dood (en zichzelf) en verwondde een flink aantal mensen. Nog veel meer anderen zagen de schietpartij voor hun ogen gebeuren en hebben daar nog steeds last van. Vorige week werd bekend dat zo’n veertig slachtoffers een schadeclaim zullen indienen bij de politie Hollands Midden en bij de Staat.

Hoe uitzonderlijk is dat?

Beer Advocaten, het kantoor dat de slachtoffers van Tristan van der V.zal bijstaan, heeft vaak te maken met slachtoffers die schade willen claimen. Al is een ramp van deze omvang wel uitzonderlijk. Het kantoor is gespecialiseerd in aansprakelijkheidsrecht en letselschade en stond eerder slachtoffers van grote rampen bij. Bijvoorbeeld na de Bijlmerramp in Amsterdam (1992), de Vuurwerkramp in Enschede (2000), de brand in café Het Hemeltje in Volendam (2001), de crash van Turkish Airlines bij Schiphol (2009) en de vliegtuigcrash in Tripoli (2010).

Het komt vaker voor dat de Staat aansprakelijk wordt gesteld. Dat gebeurde bijvoorbeeld na de legionella-uitbraak op de Westfriese Flora in 1999, omdat er niets was gedaan met een advies van de Gezondheidsraad waarin op de risico’s van whirlpools was gewezen. De rechter besliste uiteindelijk dat alleen de standhouder verantwoordelijk was.

Bij Beer Advocaten moeten ze altijd even glimlachen als er in de media wordt gesproken of geschreven over ‘Amerikaanse toestanden’. Daar worden dan exorbitant hoge claims mee bedoeld. De claim van de slachtoffers in Alphen zou in de tientallen miljoenen zouden lopen. Advocaat Geertruid van Wassenaer: „Over een bedrag kunnen we nog helemaal niets zeggen.”

Wel kan ze zeggen dat ‘Amerikaanse toestanden’ in Nederland niet snel zullen voorkomen. In Amerika kunnen slachtoffers aanspraak maken op een schadevergoeding (de schade die iemand daadwerkelijk heeft geleden) en op smartegeld (immateriële schade). Daarnaast bestaat er ook een soort boete, een straf voor de dader (punitive damages). Juist dat bedrag kan hoog zijn. In Nederland bestaat dat niet.

Het is in Nederland heel lastig om materiële schade vergoed te krijgen, zegt Van Wassenaer. Allereerst moet de aansprakelijkheid van iemand vastgesteld worden. „In Nederland geldt het principe dat iedereen in beginsel zijn eigen schade moet dragen, tenzij er iemand verantwoordelijk gesteld kan worden voor de gebeurtenis. Dat lukt vaak niet.”

In het geval van de schietpartij in Alphen wordt de politie aansprakelijk gesteld omdat die Tristan van der V. geen wapenvergunning had mogen geven. Het had bij de politie bekend moeten zijn dat hij psychisch niet stabiel was en een gedwongen opname achter de rug had. Aan het toekennen van een schadevergoeding gaat meestal een langdurig juridisch gevecht vooraf.

Voordeel bij grote zaken zoals de schietpartij inAlphen, zegt Van Wassenaer, is dat de ramp bij een breed publiek bekend is en veel media-aandacht krijgt. Verzekeraars zijn dan coulanter. De verzekeraar van de zwarte Suzuki die op Koninginnedag 2009 in Apeldoorn op toeschouwers inreed, stapte snel naar voren om met de slachtoffers over een schadevergoeding te praten. Maar Van Wassenaer kent tal van zaken van individuele slachtoffers met heel trieste verhalen, die jarenlang moeten vechten om de schade betaald te krijgen. De woordvoerder van de politie Hollands Midden zegt dat de politie zich „niet aansprakelijk acht”. Verder wordt het oordeel van de rechter afgewacht.

Nog lastiger ligt het met de immateriële schade, het smartegeld. Geen enkele vergoeding kan immaterieel leed opheffen, is de redenering. Dus zou men met een symbolisch bedrag kunnen volstaan. „Wij lopen wat betreft de hoogte van toegekend smartegeld hopeloos achter bij de ons omringende landen”, zegt Van Wassenaer. Het probleem is volgens haar dat slechts een fractie van de zaken door de rechter wordt beslist. Terwijl die paar uitspraken wel steeds de basis zijn waarop de rechters in nieuwe zaken hun uitspraak baseren. „Dat betekent terugblikken in plaats van vooruitkijken.”