Megastad kan niet meer op tegen het water

Manila ruimt deze week modder op van weer een overstroming. Meer rampen als in de Filippijnse miljoenenstad zullen volgen . De megasteden zijn ’s wereld zwakke plekken nu het klimaat verandert.

Het is weer raak in Manila. Eerst raasde tropische cycloon Saola over de Filippijnse hoofdstad en haar omgeving heen. Daarna viel in twee dagen evenveel regen als gewoonlijk in de hele maand. Het resultaat: ruim tachtig doden en de helft van de stad onder water. 2,5 miljoen van de ruim 16 miljoen inwoners werden getroffen, volgens de autoriteiten. Vandaag hoorden bewoners dat er weer nieuwe stortbuien aankomen.

„We hebben al een paar jaar last van dit soort extreem weer”, zegt directeur Antonia Loyzaga van weerinstituut The Manila Observatory, wiens huis ook blank stond. In 2009 kostte cycloon Ondoy aan meer dan 500 Filippijnen het leven; ook in 2006 en 2010 overstroomden delen van de hoofdstad. En door klimaatverandering zal dit alleen maar vaker gebeuren, vreest Loyzaga.

Het is niet alleen een probleem van Manila, maar van veel snelgroeiende megasteden met meer dan tien miljoen inwoners. Zij horen bij de plekken die het meeste risico lopen door klimaatverandering. Door opwarming van de aarde zullen de megasteden vaker superzware regenbuien moeten verduren, voorspellen klimaatwetenschappers. De zeespiegel voor hun kust komt hoger te liggen. Wat extra gevaarlijk wordt door de grotere windsnelheid van tropische cyclonen, die de stormvloed vervaarlijk kan laten stijgen. De overbevolking maakt de mega steden ’s werelds zwakke plekken.

De effecten lijken nu al merkbaar. In juli vielen in Peking tientallen doden, na de grootste regenval in 60 jaar. Vorig jaar ontsnapte Bangkok ternauwernood aan megaoverstromingen die in heel Thailand 600 levens eisten. Karachi in 2009. Jakarta in 2007. Mumbai in 2005. Manila wordt consequent genoemd als een van de meest kwetsbare metropolen, samen met Dhaka in Bangladesh, Jakarta in Indonesië en Kolkata (Calcutta) in het noordwesten van India.

Veel van deze megasteden zijn gesticht in laaggelegen rivierdelta’s aan de kust. Strategisch voor de handel, vruchtbare grond. Maar ook kwetsbaar voor hoog water. Zowel vanuit zee als vanuit rivieren, die van hoger gelegen gebied in de stad uitstromen.

De ongecontroleerde toestroom van miljoenen nieuwe bewoners in de afgelopen decennia, brengt hen nu in gevaar. „Veel grote wereldsteden zijn enorm gegroeid, en er is onvoldoende gekeken naar wat de risico’s waren”, zegt Mathijs van Ledden van ingenieursbureau Royal HaskoningDHV, die de Thaise regering adviseerde over het droog houden van Bangkok.

Nieuwe bewoners bouwden sloppenwijken aan de rivier, want daar was plaats. Begroeiing maakte plaats voor huizen en wegen. Afwateringssystemen ontbraken of raakten vol vuilnis. Kortom: als het stroomopwaarts flink regent, kan het overtollige water nergens heen en loopt de stad onder. De rivierbewoners als eerst.

Bovendien zinken veel megasteden met centimeters per jaar. Grootste boosdoeners zijn de torenflats die hun skyline sieren, die grondwater oppompen voor hun watervoorziening. Zo dreigen sommige steden zelfs zonder zeespiegelstijging onder zeeniveau te zakken. Neem Jakarta: als de Indonesische hoofdstad in dit tempo blijft zinken, zullen 4 miljoen mensen voor 2025 moeten verhuizen, voorspelt het Nederlandse wateronderzoeksbureau Deltares.

De bescherming van deze steden tegen het water is minimaal. Rotterdam ligt grotendeels onder het zeeniveau, maar is dusdanig beschermd dat de havenstad gemiddeld eens in de tienduizend jaar onder water komt te staan, zegt Van Ledden. „Voor steden als Jakarta en Manila ligt dat getal vele malen lager, ik schat gemiddeld eens per vijf tot tien jaar.”

Arme stadsbewoners zijn de eerste slachtoffers. De Nederlandse antropoloog Roanne van Voorst woonde voor haar promotieonderzoek ruim een jaar in een sloppenwijk naast een rivier in Jakarta, en zag hoe het leven van haar buurtgenoten werd beheerst door de overstromingen. Met regelmaat werd ’s nachts op haar deur gebonkt: het water komt er aan!

Elke paar weken stond het water hun wel tot de middel, vertelt Van Voorst. De drab met plastic, chemicaliën en dode dieren die telkens hun huis binnenstroomde, bracht ziektes mee; in een jaar bezocht ze zestien begrafenissen. Opklimmen uit de armoede lukte haar buren niet, want ze besteedden al hun geld aan dure tegelvloertjes, waarvan je de modder makkelijker kunt afkrabben dan van cement.

En dan de constante angst voor een megaoverstroming à la Manila. De buurt maakte het mee in 2007 en 2002. Zelfs de daken waren toen niet meer veilig; mensen moesten door de kolkende drab zwemmen om zich in veiligheid te brengen. Sommigen verdronken, doordat ze klem kwamen te zitten tussen het golfplaat van de daken. Anderen werden geëlektrocuteerd doordat elektriciteitsdraden in het water belandden. Het water bleef weken staan. „Hier hadden mensen echt nachtmerries over”, zegt Van Voorst.

De overstromingen zijn ook een economische ramp. Deze metropolen zijn goed voor een substantieel deel van de economie van hun land. De Wereldbank schat dat de overstromingen Thailand vorig jaar 1.425 miljard Thaise baht (37 miljard euro) aan economische schade kostten, vooral doordat fabrieken sloten.

Waarom doen regeringen van deze snelgroeiende landen niet meer om hun grootste steden droog te houden? „Het extreme weer heeft iedereen verrast”, zegt stedenspecialist Michael Lindfield van de Asian Development Bank vanuit Manila. „Wat eerst een overstroming was die elke honderd jaar voorkwam, gebeurt nu elke vijf jaar.” Nu de steden zijn wakker geschud, ondernemen zij wel degelijk actie. Afwateringssystemen worden uitgebreid of uitgebaggerd, zeeweringen verhoogd. De Filippijnse president Aquino heeft beloofd deze week met plannen voor dijken of andere beschermingsmaatregelen te komen, die de stad op langere termijn droog houden. Andere steden hebben al soortgelijke plannen liggen, maar zulke projecten zijn duur en ingewikkeld.

Nog nergens gebeurt wat het meest nodig is: het in goede banen leiden van de ongebreidelde bevolkingsgroei. Zo blijven de steden zinken. Zo blijft het groen verdwijnen waarin het regenwater kan wegzakken. En zo blijven sloppenbewoners neerstrijken op plekken waar het water het meest gevaarlijk is.

Snelgroeiende miljoenensteden in Azië, zeer gevoelig voor klimaatverandering