‘We hadden allang herstel moeten zien’

Onder Ben Noteboom is Randstad uitgegroeid tot een multinational. Nu moet het uitzendbedrijf opnieuw reorganiseren. Crisisbeleid maken werkt niet, volgens Noteboom. „Je kunt van alles zeggen over de economie, maar het heeft geen enkel effect op onze bedrijfsvoering.”

Ben Noteboom: „Door die rare eurocrisis is het weer omlaag gegaan. Alleen de VS is op niveau.”

Een workaholic is Ben Noteboom „zeker niet”, zegt hij zelf. De baas van Randstad rijdt om acht uur ’s ochtends van huis, haalt geen nachten door en werkt niet in de weekenden. „Dat lukt bijna altijd,” zegt hij. „Behalve die twee, drie keer dat ik al op zondag naar Australië moet.”

Hij bezoekt gemiddeld eens per week een buitenlandse vestiging van het uitzendconcern. Als je zijn vliegreizen als werktijd zou rekenen, dan maakt Noteboom wel heel wat uren. „Maar dat is natuurlijk onzin. Want dan zit ik een wijntje te drinken en een film te kijken.”

Hij kent wel mensen die de hele zondag „dingen” lezen. „Ik vind het razend knap. Maar die zitten waarschijnlijk in een andere sector dan ik, want ik zou niet weten wat ik zou moeten lezen, om eerlijk te zijn. Dus dat doe ik nog steeds niet.”

Noteboom kan relativeren. Hij praat alsof de wereld een abc’tje is. Bezoek mag „je” zeggen tegen de baas van het AEX-fonds met een omzet van 16 miljard euro. Zijn werkkamer kijkt uit op de kantoortorens aan de Amsterdamse Zuidas. „En aan de andere kant zie je de Bijlmer.”

Maar hij relativeert zeker niet alles weg. Sterker, hij maakt zich ook zorgen. Als hij vooruit kijkt tot 2050 weet hij niet of er over veertig jaar nog genoeg banen zijn voor de middenklasse. Als de huidige ontwikkelingen doorzetten, waarschuwt Noteboom, zouden we wel eens een „sociaal onprettige samenleving” tegemoet kunnen gaan.

Noteboom: „We hebben onlangs onderzoek gedaan naar de ontwikkeling van de arbeidsmarkt tot 2050. Met de verwachte tekorten op de arbeidsmarkt valt het wel mee, want je moet altijd de huidige economische situatie als vertrekpunt nemen. De werkloosheid is nu relatief hoog. Maar een van de constateringen is een squeeze of the middle: de vraag naar hoog- en laaggeschoold personeel blijft bestaan, maar de vraag naar het middensegment gaat afnemen. Dat is logisch, daar wordt geautomatiseerd.”

Om wat voor beroepen gaat het?

„Alles in het midden. Vroeger had je Debiteuren Crediteuren van Jiskefet. Dat was niet alleen kantoorhumor, maar die afdelingen bestaan ook echt. Vroeger had je daar tien man nodig, nu nog één. Mbo-achtige opleidingen, die kunnen verdwijnen.”

Dat treft de grote massa.

„Dat gaat om best veel mensen, ja. Maar goed. Er blijft werk, alleen moet je óf meer kunnen óf je gaat op een lager niveau zitten. Het slechte nieuws is – maar dan speculeer ik – dat mensen die geen competenties hebben eruit vallen. Dat gebeurt sowieso als de economie inzakt.”

Wereldwijd? Dan heb je het over een nieuwe sociale tweedeling.

„Dat risico bestaat. Maar sinds Marx de val van het kapitalisme voorspelde, weten we dat de dingen meestal anders lopen als je extrapoleert. De politiek zou er in ieder geval goed over na moeten denken. Hoe zorg je dat er voor iedereen een baan is?”

Noteboom kan zich als topman van een AEX-fonds niet alleen bezig houden met vergezichten, hoe fundamenteel van aard ze ook zijn. Hij moet het bedrijf laten groeien en aandeelhouders tevreden stellen. Vorige maand moest Noteboom echter slechte cijfers presenteren. In het tweede kwartaal halveerde de winst (36,5 miljoen euro) ten opzichte van dezelfde periode vorig jaar. De omzet daalde met 0,8 procent – al leverde de overname van het Amerikaanse Spherion (SFN Group) in 2011 nog een boekhoudkundige stijging van 10 procent op tot 4,3 miljard euro.

Ook Adecco kwam deze week met matige cijfers. De arbeidsmarkt in Europa zakt verder weg, terwijl de werkgelegenheid in de VS, Japan en met name de opkomende landen aantrekt. Voor Randstad betekent het opnieuw reorganiseren. In 2009 is het bedrijf al eens met 11.000 medewerkers geslonken. Ter vergelijking: wereldwijd heeft Randstad circa 30.000 mensen in dienst. In Nederland werken 2.800 mensen en in Duitsland bijna 3.000. Nu wil Randstad 20 miljoen euro bezuinigen. In Duitsland en in Nederland verdwijnen een nog onbekend aantal banen. Ook op het hoofdkantoor in Diemen.

Een beetje onzekerheid in de economie is goed voor de uitzendsector, zei Randstad vorig jaar nog. Waar zit het omslagpunt?

„Een beetje onzekerheid in combinatie met groei, dat is goed. Dan nemen werkgevers geen mensen in vaste dienst, dan bellen ze ons. Maar het is altijd dezelfde cyclus. Ik doe dit al te lang, ik praat als een oude man.”

De cyclus, vertel nog eens.

„Met zijn allen hebben we om de zeven jaar collectief geheugenverlies. Dan vergeten we alles. Heerlijk. Kunnen we lekker opnieuw beginnen. Het gaat altijd hetzelfde. Het gaat eerst goed met de economie. Dan gaat het slechter. Halen we alle flexibiliteit uit het bedrijf, sturen we alle uitzendkrachten naar huis. Dan gaat het nog ietsje slechter. Gaan we de vaste werknemers ontslaan. Dat bespaart en dus gaat het weer iets beter. Dan nemen we weer flexibele mensen aan, want de situatie blijft onzeker. Dan krijgt iedereen een vast contract. Maar dan gaat het weer minder. En dan zit je weer aan het begin.”

Alleen is de cyclus nu atypisch.

„Ja, door die rare eurocrisis. Normaal zou je in Europa een herstel hebben gezien. Eerst bij de blauwe boorden (industriesector, red.), dan administratief werk, dan hooggeschoold. Die trend hebben we maar kort gezien. Het is weer omlaag gegaan. Alleen de VS is op niveau gebleven.”

Randstad werkt op basis van dag- en weekcijfers over de arbeidsmarkt. Vraagt zo’n diepe crisis als deze niet om structureel beleid?

„Nee, het personeelsbeleid zit zo laag mogelijk binnen het concern. Stel, je hebt binnen een kantoor drie units: een voor de gezondheidszorg, een voor logistieke medewerkers en een voor secretaresses. Als de ene unit beter presteert dan de andere, dan ga je natuurlijk niet bezuinigen waar je zou moeten sturen. Wij doen aan field steering: snel inspringen op de actuele, feitelijke vraag. Met macrotrends kan ik ook niets. Stel dat het niet goed gaat in de zorg, en wij winnen een groot contract bij een academisch ziekenhuis, dan heb ik toch echt meer mensen nodig. Dat is ook het mooie. Je kunt van alles zeggen over de economie, maar het heeft geen enkel effect op onze bedrijfsvoering. Ik kan lekker een beetje hobbyen.”

In landen als Spanje wordt gesproken van een ‘verloren generatie’. Veel jongeren kunnen geen baan vinden. Wat doet dat met de arbeidsmarkt op lange termijn?

„Ja, op het Iberisch Schiereiland zijn we opnieuw 10 procent gedaald. En het herstelt zich niet. Iedereen doet alleen alsof het helemaal nieuw is. Twintig jaar geleden zag je hetzelfde in Ierland. Trok de jeugd weg, omdat er geen werk was. Ook in Spanje zie je nu dat goed geschoolden emigreren. De markt zal zich wel weer stabiliseren. Een generatie duurt 25 jaar. Zo lang zal het niet duren, denk ik. Ik verwacht geen blijvende schade.”

Wat betekenen de verkiezingen in Nederland voor Randstad?

„Het is bekend dat de mensen die links van links zitten, niet altijd onze vrienden zijn. Maar we hebben net een nieuwe cao voor de uitzendsector gesloten. Het zou gek zijn als ze daar gaan ingrijpen en gelukkig hebben we in Nederland altijd coalities. Vakbonden, Duitsland is een goed voorbeeld, roepen nu hetzelfde als ze in de jaren zeventig al riepen: vaste banen, geen flexibiliteit. Terwijl die reflex precies verkeerd is. Werknemers in loondienst maken een bedrijf duurder. Het gevolg is juist dat banen moeten verdwijnen. En de grootste kans op langdurige werkloosheid is te lang voor één baas werken.”

Noteboom kwam in 2003 op 42-jarige leeftijd aan het hoofd van Randstad te staan. Aan zijn accent is nog een beetje te horen dat hij tegen de Zeeuwse grens is geboren. „Goeree-Overflakkee: de wereldstad Nieuwe-Tonge.

Hij zegt dat het deels toeval is dat hij topman van een groot beursgenoteerd bedrijf is geworden. „Toeval dat je ergens bent als er mogelijkheden zijn. En toeval dat je de competenties hebt laten zien die op dat moment nodig zijn. Je moet niet helemaal achterlijk zijn, laat ik het zo zeggen. Je moet succes hebben. Maar er zijn heel veel slimme mensen die geen bestuursvoorzitter worden. Ik had het nooit verwacht en het nooit geambieerd.” Maar hij kan het wel. Onder zijn leiding groeide Randstad uit tot het één na grootste uitzendconcern ter wereld, achter het Zwitserse Adecco en voor het Amerikaanse Manpower. Naast Spherion in de VS kocht Randstad in 2010 het Japanse Fuji Staff. Een klapper was destijds de overname van de Nederlandse concurrent Vedior in 2008 voor 3,5 miljard euro. Grote overnames zijn voorlopig niet aan de orde. „De oorlogskas is leeg”, zegt Noteboom

Zelf doe je dit al bijna tien jaar.

„Een risico, wil je zeggen (lacht)?”

Nou, niet het toppunt van flexibiliteit. Wat zijn nog je ambities? Adecco als nummer één verslaan?

„Dat is geen ambitie. Onze markt is simpel. Er zijn drie grote bedrijven, dan is er een groot gat, en dan komt de rest. We waren ooit nummer vier, dus op onze nummer twee-positie zijn we trots. We hebben 6 procent van de wereldmarkt, dus 94 procent nog niet. De kansen zijn eindeloos.”