De geniale agitprop van de asbestmannen van de SP

Op wie moet je letten om Den Haag te begrijpen? Deze week: de zomerse opwinding over asbest als bewijs dat de SP óók campagne voert als de partij buiten beeld is. Ofwel: hoe maskeert een ‘asbestdeskundige’ dat hij SP’er is?

Illustratie Hajo

In de overzichtelijke werkelijkheid van de televisie begint de campagne zodra de lijsttrekkers zich laten zien. Wachten op de debatten. Het is misschien goed te weten dat één partij groot werd met een andere opvatting van campaigning: de SP voerde in haar verleden talrijke acties en campagnes waarbij haar politici zich bewust niet als SP’er voordeden. Een vervormde identiteit was er jarenlang de normaalste zaak van de wereld.

In Het geheim van Oss (2001) beschrijft Kees Slager dat de partij in het begin ‘massaorganisaties’ vormde – zoals huurdersbond BHW en vakbond Arbeidersmacht – om contact te maken met de onderdrukte gewone man, en zo ‘de massa’s’ rijp te maken voor de leer van Mao. Henk Bouwens, strijdmakker van het eerste uur, vertelt in het boek dat ze hun politieke bedoelingen bewust maskeerden. „Dat zou de mensen maar afschrikken.”

Ik weet het – ruim voordat de PvdA haar ideologische veren afwierp, zegde de SP Mao al vaarwel. Toch moest ik aan deze geschiedenis denken toen ik, terug van vakantie, las over alle ellende die asbest deze zomer veroorzaakte. Diverse SP’ers hadden zich, in andere gedaante, met de zaak te bemoeid. Ze overdreven, ze wakkerden angst aan. En ze spraken steun uit aan voorstellen die de SP al jaren inzake asbest doet. Geniale agitprop.

Het begon in Utrecht, in Kanaleneiland, waar 22 juli een wijk werd afgezet en honderden mensen, de angst in de ogen, uit hun woning werden gehaald. Asbest vrijgekomen bij sanering, autoriteiten die het zekere voor het onzekere nemen, mannen in maanpakken.

Het was een droevig stemmend misverstand, legde Fred Woudenberg van de Amsterdamse GGD me deze week aan de telefoon uit. Hij werd na de evacuatie aangetrokken als adviseur in Utrecht. In vele eerdere voorvallen constateerde hij al dat asbestvezels die vrijkomen bij renovaties geen gevaar vormen. „De concentraties zijn te laag, de risico’s nihil.” Dus alle ophef was volgens hem nergens voor nodig, en metingen, zegt hij, hebben dat inmiddels bevestigd. Hij benadrukt dat onbewerkt asbest in gebouwen überhaupt gevaarloos is. Als mensen in een afgesloten ruimte een langere periode aan asbestvezels zijn blootgesteld, zoals soms klussers en vroeger structureel asbestwerkers, is dit kankerverwekkend, aldus Woudenberg.

Nuances die verloren gingen in de paniek na de Utrechtse evacuatie. Ook in Wageningen, Westerhaar, Stadskanaal en Rotterdam namen autoriteiten het zekere voor het onzekere. Een land vol asbestevacués: symbolen van een samenleving die door de overheid en de markt in de steek is gelaten.

Toch had dit ons niet mogen verrassen. In een overzichtsartikel schreef De Telegraaf vorige week dat de Utrechtse jurist Bob Ruers het onheil dit voorjaar al had aangekondigd. In zijn proefschrift constateerde Ruers in maart dat „in tachtig procent van alle Nederlandse gebouwen asbest is verwerkt’’, aldus de krant, die Ruers introduceerde als „dé asbestadvocaat van Nederland”.

Interessante typering – asbestadvocaat. Bob Ruers is SP’er van het eerste uur. Hij gaf begin jaren zeventig al juridisch advies aan de partij, aldus Het geheim van Oss, wanneer SP-afdelingen of ‘massaorganisaties’ werden gedagvaard. En hij stond aan de basis van de politieke successtory die asbest voor de SP geworden is, vertelde hij in 2005 aan partijblad De Tribune.

Zo was hij al betrokken toen de partij als eerste opkwam voor asbestwerkers die waren getroffen door buikvlieskanker, na jarenlange blootstelling aan asbestvezels. Hij hielp toen de SP schadevergoedingen voor weduwen van asbestwerkers afdwong, waarna asbest verboden werd in nieuwbouw. Hij richtte in 1995 vanuit de SP het Comité Asbestslachtoffers op. Hij publiceerde met Nico Schouten (wetenschappelijk bureau SP) in 2005 onderzoek naar asbestbedrijven. (Ook Schouten weet iets van linkse agitprop: hij was eind jaren zeventig het gezicht van een mantelorganisatie van de CPN, Stop de Neutronenbom, de mede door de DDR gefinancierde actiegroep die het verzet tegen kernwapens in de jaren tachtig initieerde.) En dit voorjaar promoveerde Ruers dus op asbest.

In de tussentijd was hij vijftien jaar SP-raadslid in Utrecht (1986-2001). En nog steeds zit hij in de Eerste Kamer, waar hij eerder SP-fractievoorzitter was. Hem presenteren als asbestadvocaat is Epke Zonderland typeren als een jongen uit Lemmer.

Het interessante is dat dit geen uitzondering was. Ik zocht berichtgeving terug over de evacuatie in Kanaleneiland, en daarin speelde ‘asbestdeskundige’ Ton Witteman een hoofdrol. Hij was werkelijk overal – van GeenStijl tot en met NRC Handelsblad. „De Maarten van Rossem van het asbest”, lachte hij deze week door de telefoon, vanaf zijn vakantieadres.

Witteman droeg sterk bij aan het alarmerende beeld dat na ‘Kanaleneiland’ ontstond. In Trouw zei hij dat de asbestvervuiling „maanden oud was” voordat was ingegrepen. In De Telegraaf dat „gerenoveerde en gesaneerde flats” in de wijk „bomvol asbest zitten”. De NRC vroeg hem of er een mediahype gaande was. Bij BNR waarschuwde hij, net als Ruers, dat „meer asbestproblemen in aantocht zijn”.

Nieuwsuur filmde de ‘asbestdeskundige’ terwijl hij, aldus het programma, „op verzoek van het Utrechtse SP-raadslid Tim Schippers” poolshoogte nam in Kanaleneiland. Witteman zag asbesthoudende platen aan de buitenzijde van een balkonflat die schoon was verklaard - en Nieuwsuur legde het genadeloos vast. Conclusie van het programma: het asbestprobleem is vermoedelijk veel erger dan ze zeggen. „Elke nuance ging verloren”, zei Woudenberg, volgens wie vaststaat dat asbestvezels die zich in de buitenlucht verspreiden een verwaarloosbaar gevaar vormen.

Hebt u er een verklaring voor, vroeg ik Witteman, dat behalve RTV Utrecht geen van bovengenoemde media u identificeerde als SP-politicus, die twaalf jaar in de Utrechtse Staten zat? Als de man die al decennia samenwerkt met Bob Ruers?

„Ik trad niet op als SP’er”, zei Witteman. „Ik trad op als asbestdeskundige.”

Het was vreemder. Zoals Woudenberg (GGD Amsterdam) nu constateert dat de evacuatie in Utrecht onnodig was, zo maakte Witteman dezelfde analyse meteen na het optreden van de Utrechtse autoriteiten: op 23 juli op RTV Utrecht.

Hoe kan het, zei ik, dat u de weken daarna toch diverse malen de alarmklok luidde? Op dit moment zei Ton Witteman dat de batterij van zijn telefoon bijna leeg was. Hij zei dat hij „alleen maar is opgekomen voor de bewoners”.

En als ze hem voor de voeten zouden werpen dat hij het vuurtje uit SP-belang opstookte? Niet waar, zei Witteman. „Ik heb ook met andere partijen contact over asbest.”

Feit is evengoed dat hij 7 augustus op nu.nl, als ‘asbestdeskundige’, het SP-pleidooi voor een asbestprotocol ondersteunde. Een voorstel dat het Utrechtse Kamerlid Paulus Jansen (SP), die ook jaren met Bob Ruers samenwerkte, al geruime tijd doet. Maar dit kan toeval zijn natuurlijk.

Vlak voor het reces zag ik op het SP-congres in Den Bosch hoe knap die partij voldoet aan de vereisten van 2012. Fraai gestileerd podium vol razendslimme jonge mensen, zoals de Kamerleden Van Raak en Leyten. Partijleider Roemer als goeierd. Realistische standpunten. Een verdwenen verleden. En trouwens: toen de SP met Mao dweepte, steunde de PvdA het bestaan van de DDR nog en probeerde Pim Fortuyn bij de CPN binnen te komen.

Tegelijkertijd viel me op dat de strijders van het eerste uur, die bij andere partijen verdwijnen, bij de SP nog altijd actief zijn. Behalve de zieke Marijnissen waren ze er allemaal: mensen als ex-Kamerlid Poppe (MilieuAlarm Team), oud-partijsecretaris Kox, Ruers, etc.

Uitzonderlijke mensen. Zij gaven hun leven aan de partij en accepteerden al die jaren een sappelsalaris om voor de gewone man te strijden. Een strijd waarmee ze – zie de asbestslachtoffers – behartigenswaardige successen boekten. Maar die ze voerden om misstanden, ten slotte, politiek te exploiteren. En deze zomer was te zien dat dit aspect van de partijcultuur nog niet helemaal in 2012 is aanbeland.