Wie zijn toch die opstandige vagina's?

Iedereen praat over Pussy Riot, de Russische punkband. Maar wie zijn ze?Een van de leden:„ Mijn vader zou me vermoorden.”

Rotterdam. Dochters van de duivel. Vernietigers van de kerk. Vijanden van een sterk Rusland. Anarchisten. Verveelde jonge stadslui die orgies houden, midden in een bibliotheek, om te provoceren.

Maar ook: de nieuwe, persoonlijke gevangenen van Poetin. Heldinnen van de Russische Lente. Onschuldige moeders. Naïeve meisjes.

Vrijwel iedereen binnen en buiten Rusland (met name in het Westen dan) had de afgelopen weken wel wat te zeggen over de vrouwenpunkband Pussy Riot, waarvan drie leden vandaag werden veroordeeld voor een ‘punkgebed’ in de Moskouse Christus de Verlosser kathedraal, de belangrijkste kerk van Rusland. President Poetin had het over hen. Patriarch Kirill. Oppositieleiders. Internettende jongeren. Amnesty International. Westerse regeringsleiders. Amerikaanse popmuzikanten. En zo groeide het proces uit tot het meest symbolische sinds de vervolging van ex-olietycoon Michail Chodorkovski.

Maar wie zijn de vrouwen van Pussy Riot nou? Wie schuilen er achter de bontgekleurde bivakmutsen? De foto’s uit de rechtszaal toonden voor het eerst gezichten, en die zagen er vooral jong en zachtaardig uit.

Van de drie die nu zijn gestraft, zijn de namen bekend. Maar andere leden van de groep zijn op vrije voeten, en van die vrouwen is de identiteit geheim. In schaarse interviews blijven de bivakmutsen op en verbergen de bandleden zich achter schuilnamen zoals ‘spreeuw’ en ‘eekhoorn’. Zelfs hun ouders en vrienden weten vaak van niets. „Mijn vader zou me vermoorden”, zei er een. Inmiddels zijn alle bandleden ondergedoken.

De Pussy Riots zijn vrijwel uitsluitend jonge, zelfbewuste en hoogopgeleide vrouwen, afkomstig uit de (hogere) Moskouse middenklasse. Er zitten liberalen tussen, nationalisten, maar ook communisten. Wat hen verenigt, is hun afkeer van Poetin, Ruslands huidige president. Pussy Riot, zegt de band in een manifest op freepussyriot.org, werd opgericht in reactie op diens bekendmaking vorig jaar dat hij helemaal aan het begin van de ambtsperiode van de vorige president (Medvedev, zijn protegé) al met hem had beklonken dat hij hem na diens ambtstermijn weer zou opvolgen. Dat werd in kringen van de middenklasse ervaren als het toppunt van Poetins minachting voor de democratie. En als persoonlijke belediging, omdat hij het zo openlijk zei.

Het gaat de groep, volgens de website, ook om de positie van vrouwen in Rusland. De leden zien zichzelf als protagonisten van een ontluikende vrouwenbeweging, in een land waar feminisme vreemd is en dat wordt geleid door macho’s als Poetin die in hun blote bast paard rijden. Ze zeggen mede geïnspireerd te zijn door Riot Grrrl, een Amerikaanse, muzikale feministenbeweging die opkwam in de jaren 90. De naam Pussy Riot is volgens een van de leden in muziekblad Vice een uitdrukking van dat feminisme. Bedoeld wordt letterlijk: een opstand van vagina’s. „Het vrouwelijke geslachtsorgaan, dat hoort te ontvangen en vormloos is, begint plotseling een radicale rebellie [...]”.

Ook de drie leden die nu zijn gestraft, behoren tot die jonge, vaak goed opgeleide en assertieve randstedelijke elite. Jekatarina Samoetsevitsj (29) studeerde aan de prestigieuze Moskouse Rodtsjenko kunstacademie. Ze slaagde als beste van haar klas. In haar cel besteedt ze volgens haar advocaat haar (luttele) vrije uurtjes aan het lezen van boeken van filosofen als de Fransman Michel Foucault. Maria Alechina (24) en Nadezjda Tolokonnikova (22) studeren journalistiek en filosofie, eveneens aan goede Moskouse universiteiten. Hun ouders hebben keurige banen.

Wat dat betreft passen ze perfect in de burgerbeweging die sinds december vorig jaar is opgestaan tegen Poetin. Ze zijn door leiders van die beweging ook omarmd als symbolen van de strijd tegen Poetin en diens onderdrukking. Maar eigenlijk staat Pussy Riot ver van die beweging. Een van de bandleden zei in februari tegen Vice dat ze de protestbeweging maar een stel duffe sukkels vindt. „Ze houden zich aan Poetins regels. Ze demonstreren alleen als er toestemming is. Maar het zijn juist spontane, niet toegestane acties die Poetin vreest.”

In werkelijkheid is Pussy Riot een radicale splinter binnen de beweging. In 2008 deed Tolokonnikova, toen twintig, mee aan een publieke orgie in het Biologiemuseum van Moskou. De actie, ‘Neuk voor erfgenaam Papa Beer’ geheten, werd op YouTube gezet. Het was een protest tegen Medvedev, die enkele dagen later zou aantreden als president. Tolokonnikova was toen negen maanden zwanger. Het kwam haar op kritiek te staan uit alle lagen van de samenleving.

Pussy Riot staat dichtbij het kunstradicale kunstcollectief Vojna, dat het ook niet op het regime heeft, maar in de ogen van de burgerbeweging eerder een probleem is dan een bondgenoot. Vojna roept openlijk op tot revolutie (en sluit daarbij niet geheel uit dat er geweld moet worden gebruikt). En dat is iets wat de meeste anti-Poetinisten verafschuwen.

Veel Russen, ook uit de protestbeweging, keken nog niet zo lang geleden met gemengde gevoelens naar Pussy Riot. Een ‘concert’ op het Rode Plein en een tegenover de gevangenis waar deelnemers van de betogingen tegen Poetin waren opgesloten, konden nog op sympathie rekenen. Maar het punkgebed in de Christus de Verlosser Kerk schoot velen in het verkeerde keelgat. Een aanzienlijk deel van Russen is gelovig en voelde zich gekwetst door de actie. Vermoedelijk alleen door de harde aanpak van de vrouwen kantelde de publieke opinie echter recentelijk.

Maar misschien heeft ook hun eigen pr geholpen. ‘Pussy’ verwijst volgens advocaat Verzilov nu ineens niet meer naar het vrouwelijke geslachtsorgaan. Het zou een verbastering zijn van pussycat, kat of poes. Een toch wat minder ruw woord waarmee vrouwen soms worden aangeduid – al gebeurt dat vaak door mannen.