'Duivel' belaagt vader Kirill

In kerkvorst Kirill hebben de leden van punkband Pussy Riot, tegen wie drie jaar straf is geëist na zingen in een Russisch-orthodoxe kerk, een machtige vijand. Maar zijn populariteit is tanende.

De Russische kerkvorst Kirill is „geen gewone burger”, zei een openbaar aanklager in Moskou deze week. De drie vrouwen die deze ongewone burger ‘persoonlijk beledigd’ hadden, verdienen dus een gevangenisstraf: drie jaar.

De misdaad van de drie, die leden zijn van de vrouwenpunkband Pussy Riot: ze hielden in februari een ‘punkgebed’ in de Christus de Verlosser Kerk in Moskou, de belangrijkste kerk van Rusland. Daarin riepen zij de maagd Maria op Rusland „te verlossen van Poetin”.

Het was een ludiek bedoeld protest tegen de steeds inniger verstrengeling van kerk en staat. Het proces tegen de Pussy Riots leidt tot felle reacties binnen en buiten Rusland, en bracht president Poetin, zelf veel bekritiseerd om repressief optreden, tot een verzoek aan de rechters om ‘clemente straffen’. Volgende week vrijdag volgt het vonnis.

In een opzicht hebben de punkvrouwen hun doel bereikt: patriarch Kirill wordt steeds meer het mikpunt van spot en protest. Toen hij onlangs voor een bezoek aan Oekraïne met de kerkelijke jet op het vliegveld van Kiev landde, sprong uit de daar verzamelde pers een blondine op hem af met ontblote borsten. Op haar rug stond in zwarte letters ‘Kill Kirill’: dood de patriarch. Ze schreeuwde hem een bijbelse term toe die gebruikt wordt om de duivel uit te drijven.

Tot meer dan een schuchter pasje opzij kwam de kerkvorst niet. Wat het meest opviel was niet de actie van de vrouw. Zij bleek lid van de Oekraïense vrouwenbeweging FEMEN, en die staat bekend om provocerende acties waarbij leden steevast hun borsten ontbloten. Deze keer, verklaarde ze later, diende dit als protest tegen de vervolging van Pussy Riot.

Wat opviel was het uitblijven van afkeurende reacties. De patriarch en de Orthodoxe Kerk zijn geliefd in Rusland. Zo’n 100 van de 143 miljoen Russen zijn gelovig, al gaan zij niet elke week naar de kerk. Met hun spiritueel leider moet je niet spotten. Nu kreeg de vrouw zelfs bijval.

Ook in kranten wordt steeds vaker de spot gedreven met de kerk en verschijnen kritische artikelen en commentaren. Wat patriarch Kirill veel verweten wordt, is een zekere protserigheid. In de Moskovskij Komsolomets, een van de grootste kranten van Rusland, stond een cartoon waarin Noach bij zijn ark aankomt met al zijn dieren, maar ontdekt dat die al vol is: met importauto’s uit Duitsland en Italië. Andere kranten vielen erover dat de kerk, net als het Vaticaan, een winstgevend megaconcern is met belangen in allerlei bedrijven.

Die kritiek klonk onder Kirills voorganger Aleksej ook af en toe, maar tastte toen nauwelijks het gezag en de reputatie van de kerk aan. Kirill, die in 2009 aantrad als patriarch, leeft in andere tijden. Het internet, vrijplaats en beerput voor jonge Russen uit de middenklasse, werkt als een vergrootglas op de levensstijl en mores van de patriarch.

Bloggers onthulden dat Kirill van dure horloges houdt. Op een foto van hem op de site van de kerk was te zien dat er een horloge was weggefotoshopt – men was vergeten de reflectie in de mahoniehouten tafel waaraan Kirill gezeten was weg te poetsen. Het bleek te gaan om een Breguet-horloge van 30.000 dollar – niet te verenigen met de soberheid en de geneugten van het immateriële die de kerk predikt.

Meer nog dan Aleksej staat Kirill bekend om zijn nauwe banden met de politieke leiders. Hij steunde bij de presidentsverkiezingen in maart openlijk Poetin, die hij „een wonder van God” noemde. Kirill riep als eerste op tot harde aanpak van de punkvrouwen. Hij sprak van een „aanval op de kerk” en stelde Pussy Riot gelijk aan dochters van de duivel. Hij zou zijn banden met het Kremlin aangewend hebben om de vrouwen te laten vervolgen via het strafrecht. Dat wordt hem nu aangewreven. In peilingen, zoals van het onderzoeksbureau Levada, blijkt inmiddels een meerderheid van de bevolking tegen de vervolging van Pussy Riot.

De kerk lijkt niet aangedaan door alle kritiek. Na de FEMEN-actie zei een woordvoerder dat hij het betreurde dat „mensen proberen het bezoek van de patriarch te bezoedelen met zulk gedrag. Dergelijke incidenten (..) zijn een bewijs van een diepe geestelijke crisis in bepaalde segmenten van de samenleving”.

Onbewust erkende hij daarmee de veranderingen. Maar een koerswijziging lijkt niet aanstaande. Vorige week bleek dat een blogger wordt aangeklaagd voor het aanzetten tot haat jegens de kerk, waarop twee jaar cel staat. Hij had geschreven dat de kerk aan vastgoedspeculatie in Karelië doet. Russische bloggers zien de hand van Kirill in de vervolging.