Driemaal Mozart in 100 minuten

Regisseur Xander Straat vat op het Grachtenfestival drie opera’s van Mozart samen in iets meer dan anderhalf uur. „Bij Mozart zijn de meisjes meestal slimmer dan de jongens.”

„Eigenlijk gaat het allemaal over seks en vreemdgaan.” Zo duidt regisseur Xander Straat de belangrijkste overeenkomst tussen de drie fameuze opera’s die Mozart schreef op libretto’s van Lorenzo da Ponte.

Tijdens het Grachtenfestival in Amsterdam zullen ze in gecomprimeerde versie door jonge zangers worden uitgevoerd. „We dachten aan de titel Mozart-Da Ponte-overspeltrilogie (een vluggertje), dat heeft immers een mooie dubbele betekenis. Die lichte spot is belangrijk, en biedt meteen één duidelijk concept. Maar die titel is door het Grachtenfestival nog niet echt zo gecommuniceerd.” Daar houdt men het voorlopig op Nozze Don Così.

Drie opera’s van Mozart in honderd minuten: het doet denken aan het volledige oeuvre van Shakespeare op één avond gebracht door de Reduced Shakespeare Company. Maar het Mozartproject heeft vooral een educatieve oorsprong. De samenvattingen van Le Nozze di Figaro, Don Giovanni en Così fan tutte zijn immers gemaakt door Henny Diemer, de befaamde Nederlandse zangcoach die in 1995 in samenspraak met het Utrechtse conservatorium Studio 32 oprichtte om zangstudenten meer podiumervaring te bieden. Tien van de dertien aan Mozart deelnemende zangers hebben bij haar les.

Diemer: „Die inkortingen helpen jonge zangers bij het leren instuderen van de opera’s. Voor het conservatorium had ik al twee reducties gemaakt. En toen iedereen riep dat de zeer ingewikkelde plot van Nozze onmogelijk kan worden ingekort, wilde ik dat juist ook doen. Ik heb de 3,5 uur naar drie kwartier teruggebracht. Nog een belangrijke motivatie: die opera heeft een enorm divers scala aan stemtypes nodig, en die had ik nu allemaal in huis.”

Tijdens repetities in Utrecht lijken de rollen inderdaad uitstekend verdeeld. Beginnende zangers hebben kleine maar karakteristieke rolletjes. Sopraan Bernadeta Astari (24), die is afgestudeerd en onlangs de Dutch Classical Talent Award won, vertolkt met overgave de belangrijke personages Susanna en Despina uit respectievelijk Nozze en Così. Astari: „Of ik dwarsverbanden zie? Ze zijn allebei dienstmeid, maar hebben toch een zeer uiteenlopend karakter. Ze zijn beiden slim. Logisch, bij Mozart zijn de meisjes meestal slimmer dan de jongens.” Een gecondenseerde Mozart is niet alleen voor de zangers een goede binnenkomer, denkt ze. „Ook voor de luisteraar die een opera normaal gesproken te lang vindt, is dit een goede oplossing. Je krijgt in een avond meteen de hoogtepunten, en leert Mozarts muziek op laagdrempelige wijze kennen.”

Een stressvol project is het ook, dirigent Peter Biloen heeft slechts een week om met zijn ad-hoc-orkestje en de zangers te repeteren. Tijd is geld, en van beide is er weinig voorhanden. „Ik vergis mij nog af en toe in de geknipte overgangen”, geeft hij toe, „maar het leidt ook tot spontaniteit.”

En vaak genoeg ziet hij kans om een muzikaal moment goed in de grondverf te zetten. Als een orkestlid een loopje te snel en onspeelbaar vindt, zegt hij: „Hier springt Cherubino in paniek uit het raam. Dat hoeft niet perfect te klinken maar moet wel uitbundig fortissimo!”

Er is geen decor, daarin voorziet reeds de tuin van het Hilton in Amsterdam. Door de weinige middelen zijn verder alleen wat stoelen en attributen beschikbaar. Gevolg: de zangers moeten de voorstelling volledig dragen, en kunnen daarbij profiteren van de lange toneelervaring van regisseur en acteur Straat. „In opera wordt steeds beter geacteerd”, signaleert hij. „Al is het soms nog verschrikkelijk. Dan geldt kennelijk de opvatting prima la musica. Maar opera is óók theater. En hoe beter de acteerprestaties van zangers, hoe beter de overlevingskansen van het genre. In onze beeldcultuur is iedereen immers geweldige tv- en filmacteurs gewend.” Bariton Dody Soetanto (30) is bij de repetities een beheerst boze graaf. „Van Straat heb ik geleerd dat minder meer is”, zegt hij, „en je boosheid ook met je ogen kunt suggereren.”

De trilogie past goed in het thema van het 15de Grachtenfestival, ‘Liefde’. Maar het is ook even wennen aan de vele gehalveerde aria’s en gecondenseerde scènes. Dirigent Biloen: „Het is inderdaad zeer sterke koffie. Maar onze fortepianist Bart van Oort vertelde me dat het in Mozarts tijd zeer gebruikelijk was om dergelijke pastiches te maken. En je kunt de ontwikkeling van Mozarts stijl nu goed horen. De laatst gecomponeerde van de drie, Così, vind ik ook eigenlijk het allermooist. De verstilde momenten gaan naar de hemel.”

Straat: „We eindigen heel donker met de amorele Don Giovanni, die lachend naar de hel gaat. Alle personages hebben driften, hij nog het meest. Daardoor bewonderen we hem, want hij doet wat wij niet durven.”

Nozze Don Così, 11,13,14/8 Hilton Hotel Amsterdam. Inl: grachtenfestival.nl.