Column

The Birds is de beste (en pas op met de vogels)

‘La bohème’ in de regie van Lotte de Beer. Foto Olivier Middendorp

En nu is Vertigo van Alfred Hitchcock uitgeroepen tot beste film aller tijden. Hij stootte, na 40 jaar, Citizen Kane van Orson Welles van de troon. Zegt het Britse oerfilmtijdschrift Sight&Sound. Dat organiseert elke tien jaar de verkiezing van The Greatest Films of all Time. En dat doen ze daar handig, de uitslag is al decennia wereldnieuws.

De eerste verkiezing was in 1952. De redactie van Sight&Sound nodigde filmcritici, academici, filmmakers „en andere cinefielen” uit om hun top-10 in te sturen. Fietsendieven van Vittorio de Sica werd nummer 1. Het is die fameuze film, vintage neorealisme, uit 1948, over de haveloze vader die in nood een fiets steelt, voor de ogen van zijn ontroostbare zoontje. Wie er niet bij snikt, is niet goed snik.

Tien jaar later werd het Citizen Kane. Fietsendieven zakte naar plaats 7. In 1972 was hij uit de top-10 verdwenen. Wat zegt dat? Dat zulke lijstjes gezellig zijn. En dat ze onthullen wat een bepaald milieu op zeker moment verslijt voor goede smaak.

Hitchcock? Die werd pas salonfähig in 1982, toen kwam zijn Vertigo op nummer 7. Nu is hij dan eindelijk geschikt voor nummer 1.

De beste film, wie zal het zeggen?

Ik niet. Moet ik ‘de beste’ aanwijzen, dan voel ik me geroepen om ook ‘de mooiste’ te benoemen, dat is beslist een andere film. Twee andere films. Eh.. mag ik er drie? En wat doe ik met ‘de spannendste’? Wat met ‘de leukste’? En wat doe ik met morgen? Want dan denk ik er namelijk anders over.

Vertigo is mooi, maar de beste aller tijden? Over wat de beste Hitchcock is, kan lang gedebatteerd worden, en dan is Vertigo het compromis. Met zijn welgemikte goede smaak die Hitchcocks kenmerkende perversiteit een beetje omfloerst. Eerlijk gezegd vind ik hem tante Betje-tuttig. Ook vanwege dat keurig afgewerkte moordverhaal. En om die nadrukkelijke hoogtevreeseffecten. Die zijn voorspelbaar. Achterhaald. O ja, veel filmessayisten vallen gepast flauw omdat ze de overeenkomst ontdekken tussen Hitchcock en zijn hoofdpersoon, gespeeld door James Stewart. Allebei ziekelijk tuk op het dresseren van onbereikbare platinablondines, en dus zou Hitch zich in deze film laten kennen. Ik betwijfel dat. Hij kon platvloers zijn, gewiekst, berekenend. Maar zo simpel één-op-één? Dat nooit.

Nee, als de beste film een Hitchcock moet zijn (en waarom niet, hij is een categorie op zichzelf) dan kies ik voor The Birds. Minstens zo pervers als Vertigo, maar veel sterker. Uit 1963 en nog steeds actueel. Vol tijdloze terreur, die er ís, meer niet. En die nadrukkelijk niet nader wordt verklaard. Een sadistische film over een vijfde colonne van vogels. Niet als grap. Angstaanjagend reëel.

Vogels, die nemen we niet serieus. Ze zijn wat ons betreft op visite in de wereld, en weinig waard. Nietig van postuur, hol van gebeente. Meeuwen zijn agressief, hoor je wel eens, maar och, je zwaait even met je arm en ze smeren ’m. Kijk naar de stillevens uit de 17de en 18de eeuw. Daar hangen ze ondersteboven, hun halzen obsceen uitgerekt. Veel eenden en ganzen, soms een zwaan. En het geliefde Puttertje (1654), geschilderd door Carel Fabritius, zit geketend aan zijn stokje.

Op de wijsvinger van Mary Poppins fluit een roodborstje mee met haar song A spoonful of sugar: de tweede stem. In de Nederlandse film Kauwboy zie ik hoe een kauw zich laat aanhalen door een eenzaam jongetje. Als dank belandt de kauw tussen de spaken van zijn fiets. Sneu voor de jongen. Over de pijn van de gemangelde kauw gaat het niet.

Wie doet ons wat? Nou, de vogels niet.

Maar in The Birds suizen plotseling de kraaien, meeuwen, spreeuwen omlaag. Hun snavels zijn bajonetten en de mensen moeten dood. Ineens zijn niet wij de norm, maar zij. En zij zijn van een andere orde, daarom blijft de reden voor hun aanval duister, die snappen we niet.

Maar vogels zijn lief, dat was toch de afspraak? Hitchcock ontmaskert dat als een angstaanjagend misverstand. In The Birds kan elke periode een metafoor voor zijn eigen vijand herkennen. Dat klopt dan en het klopt dan ook niet. Want die aanvallers zijn vogels, niets anders.

Niet aan de mensen besteedde Hitchcock in deze film zijn brille, maar aan de vogels. Zo ontketende hij wezenlijke vrees. Dat maakt The Birds meesterlijk.