De Hondecoeter tussen kippen

Vogelschilderijen van Melchior de Hondecoeter uit particulier bezit zijn nu te zien op slot Sypesteyn.

Een paar baardkuifhoenders, twee Brabanters en een witte uilebaard scharrelen in een ren achter in de tuin van kasteel Sypesteyn. De exemplaren van oude hoenderrassen zijn tijdelijk te gast op het Loosdrechtse landgoed, ter gelegenheid van een tentoonstelling van werk van de zeventiende-eeuwse vogelschilder Melchior de Hondecoeter. Zo lijkt het alsof oude tijden herleven: De Hondecoeter specialiseerde zich immers in het schilderen van vogels zoals die in zijn tijd werden gehouden op voorname buitenhuizen. Maar, zoals overal op Sypesteyn, bedriegt de schijn.

Op het eerste oog lijkt het kasteel, met torens, kantelen en trapgevels, een eeuwenoud gebouw. In werkelijkheid is het pas tussen 1912 en 1927 opgetrokken. Bouwheer Henri van Sypesteyn (1857-1937) vervulde daarmee een oude familiedroom. Al in de zeventiende eeuw had een voorouder het landgoed met – toevallig of niet – dezelfde naam als die van zijn familie gekocht. Begin twintigste eeuw liet jonkheer Henri op fundamenten die daar werden aangetroffen het kasteel bouwen waarin de familie zo graag het stamslot zag (overigens zou later blijken dat die fundamenten van een oude boerderij waren). Het charmante en wat rommelige kasteel Sypesteyn wijkt daarmee af van andere buitenhuizen met bijbehorende tuinen die in 2012 in het kader van het ‘Jaar van de historische buitenplaats’ speciale aandacht krijgen.

Opmerkelijk is dat het kasteel al vanaf het begin een museum was. Het huis zelf, waarvoor stenen en bouwdelen van historische gebouwen werden gebruikt, getuigt daar al van. Zelf bewoonde Henri van Sypesteyn, tamelijk krap behuisd, slechts een van de kamers. De rest van het kasteel richtte hij in met de resultaten van zijn ongebreidelde verzameldrift: schilderijen, sculptuur, porselein, maar ook harnassen, klokken en allerlei curiosa. Veel daarvan is nog steeds te bezichtigen in vertrekken die chronologisch zijn gewijd aan bijvoorbeeld de Middeleeuwen en de zeventiende eeuw, en thematisch ingerichte kamers zoals de wapenkamer en de porselein- en zilverkamer.

Verdeeld over die ruimtes worden nu ook zestien schilderijen getoond van de hand van Melchior de Hondecoeter (1636-1695). Ook van zijn neef Jan Weenix, zijn grootvader Gilles en zijn vader Gijsbert, die hem de grondbeginselen van het schildersvak leerde, is een handvol werken te zien. Het schilderen van landschappen en dieren was een echt familiespecialisme, maar het genre werd al in de zestiende eeuw beoefend. Vogels en andere dieren werden doorgaans vrij statisch geportretteerd en in het algemeen geldt: hoe exotischer het beest, hoe groter de kans dat de schilder een opgezet exemplaar als model gebruikte. Melchior de Hondecoeters werk valt juist op door de levendigheid die kenmerkend is voor zijn weergave van vogels – al zijn ze soms dood.

Werk van De Hondecoeter bevindt zich in collecties van belangrijke musea, maar alle schilderijen die nu van zijn hand in Sypesteyn hangen, zijn bruiklenen uit particulier bezit of de kunsthandel. De kleine presentatie biedt daarmee de mogelijkheid werken te bekijken die anders niet of nauwelijks publiekelijk worden getoond. Weliswaar zijn het niet de allerbeste werken van de kunstenaar, maar ze illustreren mooi hoe De Hondecoeter van bontgevederde vogels in jachtstillevens ieder veertje nauwkeurig observeerde en afzonderlijk weergaf. Op zijn best is de schilder waar hij taferelen toont als die van een haan die parmantig, als een beschermende vader, paradeert tussen kippen en kuikens, of die van een fel gevecht tussen een kalkoen en een haan.

De bijna menselijke trekjes waarvan De Hondecoeter dieren voorziet, worden nog eens extra aangezet in een Vogelconcert, een thema dat teruggaat op de fabel ‘De uil en de vogels’ van de klassieke dichter Aesopus. In het schilderij wordt een koor van eksters, vinken, mezen en andere vogels aangevoerd door een kerkuil, die staat op een boek met bladmuziek. Bij zijn poten ligt het knijpbrilletje dat hij kennelijk even heeft afgezet. Onverwachter zijn werken waarin andere accenten worden gelegd. De voorgrond van een donkere Bosgrond met vogels en vlinders wordt beheerst door een opvallend groot weergegeven, aan de randen krullend en al rottend boomblad. En een twee decimeter hoog paneel met een Stilleven met dode ijsvogel, misschien een olieverfschets voor een groter werk, is door de oogharen bezien bijna een abstracte compositie.

De natuurgetrouwheid van De Hondecoeters weergave kwam voort uit zijn schilderstalent, maar hij had ook het geluk te leven in een tijd waarin hij in- en uitheemse, gewone en bijzondere vogels persoonlijk kon bestuderen, in de hoven van de buitenplaatsen van edellieden en patriciërs van de Gouden Eeuw. Kasteel Sypesteyn behoorde daar niet toe. Maar de ‘terugkeer’ van schilderijen en enkele vogels die ze tonen, op een plaats waar ze nooit waren, sluit naadloos aan bij de ambities van jonkheer Henri van Sypesteyn.

Tentoonstelling: Melchior de Hondecoeter; schilder voor buitenplaatsen te gast op Sypesteyn. Kasteel-museum Sypesteyn, Loosdrecht. T/m 30/9. Publ.: J. Kearney, D.H. van Wegen (28 blz., € 7.50). Alleen toegankelijk tijdens rondleidingen in het kasteel. Inl: 035-5823208,www.sypesteyn.nl.

Inlichtingen over Het Jaar van de Historische Buitenplaatsen 2012: www.buitenplaatsen2012.nl